Een productielijn die zonder water dreigt te vallen. Een magazijn dat onderloopt. Werknemers die bij 35 graden hun werk niet meer veilig en efficiënt kunnen uitvoeren. Of een cruciale leverancier die honderden kilometers verderop door extreem weer uitvalt. Klimaatverandering is voor bedrijven geen abstract duurzaamheidsvraagstuk meer. Het wordt steeds meer een kwestie van bedrijfscontinuïteit. Hoe kwetsbaar is jouw onderneming voor droogte, wateroverlast, hitte en klimaatproblemen elders in de keten? En vooral: wat kan je daar vandaag al aan doen?
Waarom elk bedrijf zich deze 4 vragen moet stellen:
Een onderneming hoeft niet meteen een klimaatplan van honderd pagina's te schrijven. Begin bij deze vier vragen.
- Waaraan ben ik blootgesteld?
Waar liggen mijn sites, leveranciers en logistieke verbindingen? Welke droogte-, hitte- en overstromingsrisico's spelen daar vandaag en in de toekomst?
- Hoe kwetsbaar ben ik?
Twintig centimeter water heeft andere gevolgen voor een kantoor dan voor een productiehal met miljoenen euro's aan apparatuur op vloerniveau. Twee weken droogte hebben relatief weinig impact op een dienstenbedrijf, maar kunnen cruciaal zijn voor een waterintensieve fabriek.
- Wat mag absoluut niet uitvallen?
Water? Elektriciteit? Eén machine? Eén leverancier? Een serverruimte? Een toegangsweg? De kunst is niet elk risico uit te sluiten, maar te weten welke uitval je bedrijf echt stillegt.
- Wat doe ik eraan?
Eerst voorkomen en beperken. Vervolgens bufferen, alternatieven en redundantie voorzien. Daarna een noodplan klaarzetten voor wat toch misgaat. En ten slotte bepalen welke restrisico's je zelf draagt of verzekert.
Het Wezer-arrest, een juridische gamechanger
De basis van het Vlaamse beleid op vlak van water is de Europese Kaderrichtlijn Water. Die bepaalt dat alle ‘waterlichamen’ (rivieren, beken, meren, kanalen…) uiterlijk in 2027 een goede waterkwaliteit hebben en niet achteruit mogen boeren. Het Wezer-arrest heeft dat gebod juridisch bindend gemaakt. Dat arrest bepaalt dat een vergunningverlener een lozing niet mag toestaan als die het ‘waterlichaam’ in een slechtere toestand zou brengen.
Sinds 2021 toetst de Vlaamse Milieumaatschappij elke vergunnings- en MER-aanvraag aan het zogenaamde Wezer-stappenplan. Dat betekent dat je als bedrijf niet alleen binnen de norm moet blijven, maar ook je impact op het waterlichaam moet kunnen aantonen. Daarnaast is er ook de herziene richtlijn Stedelijk Afvalwater; die verstrengt de eisen voor rioolwaterzuiveringsinstallaties, in verschillende fases tot 2045 (strengere normen voor stikstof en fosfor, een extra zuiveringsstap voor microverontreinigingen en een verplichte monitoring voor PFAS en microplastics). Het gevolg voor ondernemingen die op riolering lozen? Die strengere eisen zullen doorgerekend worden in de tarieven en voorwaarden van de rioolwaterbeheerder. Bedrijfsafvalwater met moeilijk afbreekbare stoffen komt dus sneller onder druk te staan. Anders gezegd: de lozingsvergunning is vandaag geen administratieve formaliteit meer, maar een prangende voorwaarde voor de continuïteit en de resilience van je bedrijf.
Meer info en verdieping? klik hier
Tekst Sam De Kegel
Onheilspellende cijfers: niemand hoort ze graag, maar soms dienen ze om ons een klimaatgeweten te schoppen. De Nederlandse duurzame bank Triodos schat in haar recentste rapport dat de recordhitte en de droogte van de voorbije zomer de groei van de Europese economie dit jaar met 1 procent kan afremmen. Dat komt neer op een totale economische schade van 180 miljard euro en zou de facto betekenen dat de Europese economie dit jaar stilvalt. Want de Europese Commissie mikte voor dit jaar namelijk op een groei met 1,1 procent.
De extreme hitte heeft vooral gevolgen voor de arbeidsproductiviteit, zegt Triodos-hoofdeconoom Hans Stegeman in het nieuwe rapport. Het gemiddelde verlies aan arbeidsproductiviteit schommelt volgens hem rond de 0,6 procent van het bruto binnenlandse product (bbp) van de Europese Unie.
Ook een lagere land- en tuinbouwproductie, hogere voedselprijzen en hogere elektriciteitsprijzen zullen op de economische groei wegen. Ten slotte hadden ook de vele problemen op (spoor)wegen en binnenwateren – denk aan de Rijn, Donau, maar ook het Kanaal Gent-Terneuzen – een negatieve impact op de economische groei. Zo konden binnenvaartschepen veel minder lading vervoeren door de lage waterstanden. In enkele landen moesten kerncentrales en thermische installaties door een tekort aan koelwater terugschakelen of zelfs stilgelegd worden. Voor België wordt de negatieve economische impact geschat op ongeveer 1 procent.
België beleefde alvast de warmste zomer sinds het begin van de metingen in 1833. Vooral tussen 1 juli en 15 augustus bleef de regen bijna volledig uit: in Ukkel viel in anderhalve maand amper 13 millimeter neerslag. Eind augustus stond het grondwater op 80 procent van de meetplaatsen laag tot zeer laag. De Vlaamse Droogtecommissie bleef op code oranje en riep ook bedrijven op om uiterst zuinig met water om te springen.
Dat er drinkwater uit de kraan bleef komen, betekent niet dat er niets aan de hand was. De waterstanden en debieten in rivieren zakten sterk, op nagenoeg alle onbevaarbare waterlopen golden tijdelijke onttrekkingsverboden en de drinkwatersector ging uit voorzorg naar verhoogde waakzaamheid. Vlaanderen keurde dit jaar bovendien een nieuw strategisch plan voor de drinkwatervoorziening tot 2032 goed, net om de bevoorrading bestand te maken tegen langere droge periodes en druk op waterbronnen.
Voor ondernemers zit daar een fundamentelere vraag achter. Niet: wat doet klimaatverandering met Vlaanderen? Wel: kan mijn bedrijf blijven draaien wanneer het klimaat extremer wordt? Want een onderneming is uiteindelijk een keten. Het kan op veel niveaus misgaan …
Droogte: wat als de kraan dichtgaat?
Stel: je produceert voedingsmiddelen. Je gebruikt vers stadswater als ingrediënt, maar je hebt ook proceswater nodig om installaties te reinigen, producten te koelen en stoom te maken. Waterintensieve bedrijven gebruiken tot 150 m³ water per uur. Na weken zonder regen wordt de captatie van oppervlaktewater beperkt. Je regenwaterbuffer is leeg en grondwater oppompen kan niet onbeperkt of wordt zelfs verboden (via captatieverboden) omdat je grote hoeveelheden water onttrekt uit een kwetsbaar waterlichaam. Hoeveel dagen kan je nog produceren? Voor heel wat ondernemingen is dat geen vergezocht scenario meer.
Water zit bovendien op veel meer plaatsen in een bedrijfsproces dan alleen in het product. Ook koeling, reiniging, luchtbehandeling, sanitair en stoomproductie vragen water. Vlaanderen is daarbij extra kwetsbaar. De combinatie van een hoge bevolkingsdichtheid, veel verharding en een grote vraag vanuit gezinnen, landbouw én industrie maakt de beschikbare hoeveelheid water per inwoner relatief klein. Bovendien heeft Vlaanderen een negatieve waterbalans: er gaat bij ons structureel meer water weg dan erbij komt. En daardoor is de beschikbare hoeveelheid water per inwoner een van de laagste van Europa. VRT wees er eerder al op dat Vlaanderen per hoofd zelfs minder water beschikbaar heeft dan Zuid-Spanje.
Een waterstrategie begint met een waterrisicoanalyse. Breng eerst alle waterstromen van je onderneming in kaart: hoeveel water komt binnen, uit welke bronnen (stadswater, grondwater, hemelwater), waarvoor wordt het gebruikt, welke kwaliteit is daarvoor nodig en waar verlaat het uiteindelijk het bedrijf?
Zonder die oefening is het heel moeilijk om gericht te investeren. Misschien gebruik je hoogwaardig drinkwater voor een proces waarvoor regenwater of gezuiverd proceswater volstaat. Misschien verdwijnt een grote hoeveelheid relatief schoon koelwater rechtstreeks in de riolering. Of blijkt één proces verantwoordelijk voor het gros van je verbruik.
(lees verder onder de foto)
De vele problemen op (spoor)wegen en binnenwateren deze zomer – denk aan de Rijn, Donau, maar ook het Kanaal Gent-Terneuzen – hadden een negatieve impact op de economische groei. Zo konden binnenvaartschepen veel minder lading vervoeren door de lage waterstanden.
VLAIO adviseert bedrijven daarom om hun waterstromen niet alleen in kaart te brengen, maar ook nauwgezet te meten en op te volgen. Voor kmo's bestaan waterscans die het verbruik visualiseren en concrete besparingsmogelijkheden zoeken. Daarna volgt de echte risicoanalyse. Wat gebeurt er als één waterbron tijdelijk wegvalt? Welke processen moeten zeker blijven draaien, en met welke waterkwaliteit? Kun je overschakelen op een andere bron? Hoeveel buffer heb je? En hoeveel dagen (of uren) kan de onderneming verder zonder nieuwe aanvoer?
Zo evolueert een waterbalans naar een waterstrategie en uiteindelijk naar een wateradaptatieplan: eerst besparen, vervolgens water opvangen en bufferen, daarna hergebruiken en pas daarna op zoek gaan naar bijkomende of alternatieve bronnen. Daarnaast zullen ook kmo’s steeds meer ‘ketendruk’ ervaren. Kmo’s die in de waardeketen zitten van grote bedrijven, zullen steeds meer datavragen krijgen, ook rond water. Grote retailspelers, bijvoorbeeld, zullen ‘water’ ook meenemen in de selectie van hun leveranciers.
Wanneer zelf zuiveren én hergebruiken?
Bovenstaande vraag is niet eenvoudig te beantwoorden. Grote productiebedrijven hebben vaak een eigen waterzuivering, zoals Tereos Aalst, een producent van zetmeel, glucose en zoetstoffen in hartje Aalst. Hun waterzuivering dateert al van de jaren 80 en werd steeds gemoderniseerd om te voldoen aan de huidige standaarden. Water is cruciaal in bijna al hun productieprocessen: om de tarwekorrel te conditioneren, om gluten en zetmelen te wassen of om zetmeelsuikers te produceren. Aan het einde van die productieprocessen hou je finaal afvalwater over. Omdat er te hoge concentraties organische stoffen in zitten, moet dit eerst gezuiverd worden om te mogen lozen in de nabijgelegen Dender. Dat gebeurt via een zuivering in drie fases: anaerobe voorzuivering, aerobe zuivering én een fysicochemische zuivering. Daarna kan het gezuiverde water, het zogenaamde effluent, veilig afgevoerd worden naar de Dender.
Hun waterzuivering is cruciaal voor de werking van de fabriek. Want als ze niet optimaal functioneert, lopen hun twee buffers al snel helemaal vol.
Tereos gaat nu nog een stap verder en wil een deel van het gezuiverde afvalwater verder opzuiveren tot drinkwaterkwaliteit (via ultrafiltratie en omgekeerde osmose) en het opnieuw in de fabriek gebruiken als proceswater. Doel: het netto inkomend waterverbruik sterk verminderen en zo fors besparen op de vers waterfactuur (tot 300.000 m³ per jaar) én zich voorbereiden op eventuele, toekomstige waterschaarste.
Afvalwater kan na zuivering dus opnieuw worden gebruikt. Afhankelijk van de vereiste waterkwaliteit bestaan daarvoor technieken als ultrafiltratie, membraanbioreactoren en omgekeerde osmose. Zo kan afvalwater opnieuw proceswater worden in plaats van het bedrijf na één gebruik te verlaten.
Maar een eigen waterzuivering is niet automatisch en niet altijd een goede investering. Voor kleinere waterverbruikers zijn eenvoudige ingrepen doorgaans interessanter: lekken opsporen, efficiënter reinigen, regenwater gebruiken of processen aanpassen. Waterzuiveringstechnologie vergt een heel stevige investering, terwijl leiding- en grondwater relatief goedkoop blijven.
De businesscase verandert wanneer de volumes groot worden. Zeker wanneer een bedrijf veel water verbruikt én een relatief constante afvalwaterstroom heeft die technisch opnieuw bruikbaar kan worden. Tel daar hogere water- en lozingskosten, strengere normen – zoals nu in Vlaanderen – of een kwetsbare watervoorziening bij en hergebruik wordt interessanter. De return zit dan niet alleen in minder aangekocht water en lagere lozingskosten, maar ook in bedrijfszekerheid: je wordt minder afhankelijk van één externe waterbron. Dat is misschien wel de belangrijkste omslag. Waterhergebruik is niet alleen een duurzaamheidsinvestering. Het kan een verzekering tegen productiestilstand worden.
Wateroverlast: wat als er in één uur te veel water valt?
Een distributiebedrijf heeft zijn magazijn buiten overstromingsgebied gebouwd. Toch trekt op een zomerse namiddag een uitzonderlijk zware onweersbui over het bedrijventerrein. De riolering kan de hoeveelheid water niet slikken. Op de parking staat twintig centimeter water. Even later stroomt dat het magazijn binnen.
De voorraad op de onderste rekken is verloren. Een elektriciteitskast valt uit.
De ironie van klimaatverandering is dat bedrijven zich tegelijk tegen te weinig én te veel water moeten wapenen. Vlaanderen evolueert naar drogere zomers, maar tegelijk naar intensere neerslagpieken en nattere winters. Volgens de Vlaamse Milieumaatschappij kunnen daardoor ook gebieden getroffen worden die vandaag nauwelijks als overstromingsgevoelig worden beschouwd.
En de echte schade kan je pas opmeten nadat het water weer verdwenen is, dat weet elkeen die ooit met een overstroming te kampen had. Machines en elektrische installaties kunnen uitvallen, grondstoffen of afgewerkte producten gaan verloren en serverruimtes, transformatoren of andere kritieke infrastructuur raken beschadigd. Verontreinigd water kan ook productieomgevingen binnendringen. Werknemers raken niet op de site, vrachtwagens niet aan de laadkade.
(lees verder onder de foto)
Ravage in Pepinster na de extreme waterbom die zorgde voor een overstroming van de Vesder en de Hoëgne in juli 2021.
Eerst risico’s inschatten, dan handelen
Een klimaatrisicoanalyse stopt daarom niet bij de vraag: kan mijn gebouw overstromen? Je kan beter anticiperen: wat bevindt zich op vloerniveau? Waar staat onze elektriciteitsvoorziening? Waar zitten servers en noodgeneratoren? Via welke wegen bereiken werknemers en leveranciers ons? En wat gebeurt er als die toegangsweg 24 of 48 uur onbruikbaar is?
Met de IMPACT-tool van de Vlaamse Milieumaatschappij kunnen bedrijven vandaag al tot op lokaal niveau bekijken hoe blootgesteld een locatie is aan onder meer overstromingen, wateroverlast, hitte en droogte – en hoe dat risico richting 2050 kan evolueren. Daarna begint de adaptatie, preventiewerk zeg maar. Ontharden zodat water in de bodem kan dringen. Wadi's, groendaken en buffers om neerslag tijdelijk vast te houden. Terugslagkleppen, schotten en waterdichte deuren waar water buiten moet blijven. En soms iets banaals maar bijzonder effectief: kritieke elektrische of IT-installaties niet in een kelder of op vloerniveau plaatsen.
Hitte: bij welke temperatuur begint je bedrijf te haperen?
Het is halfdrie in de namiddag en buiten is het 35 graden. In een slecht geïsoleerde productiehal ligt de temperatuur nog hoger. Werknemers vertragen, extra pauzes worden noodzakelijk en machines geven meer warmte af. De koelinstallatie draait op volle kracht. Tegelijk piekt het elektriciteitsverbruik. Dit is geen uit de lucht gegrepen simulatie, maar een reële situatie die zich op menig werkvloer afspeelde de voorbije zomer.
Wanneer wordt hitte een bedrijfsrisico? Die vraag zal steeds relevanter worden. Deze zomer telde ons land drie officiële hittegolven. De Vlaamse Milieumaatschappij verwacht dat het aantal hittegolfdagen bij een hoog klimaatscenario kan stijgen van gemiddeld ongeveer vier vandaag naar negentien per jaar tegen 2050. Hitte raakt in eerste instantie mensen. Concentratie en productiviteit kunnen afnemen, terwijl gezondheidsrisico's toenemen. Vooral werknemers die fysieke arbeid verrichten in productiehallen, magazijnen, op werven (denk aan bouwvakkers en dakwerkers) of buiten zijn kwetsbaar.
Klimaatresistente daken
Maar ook een bedrijf zelf heeft een ‘temperatuurgrens’. Machines en productieprocessen werken binnen bepaalde marges. Koelinstallaties moeten harder draaien. Koelhuizen en datacenters vragen meer elektriciteit. Temperatuurgevoelige grondstoffen en producten worden moeilijker te bewaren en gekoeld transport wordt duurder. Net wanneer koeling cruciaal wordt, neemt dus ook de energievraag toe. Maar klimaatadaptatie begint niet noodzakelijk met extra airconditioning. Eerst moet je proberen de warmte buiten te houden: zonwering, goede isolatie, aangepaste of reflecterende daken. Daarna komen passieve koeling, ventilatie, bomen, groendaken, groene gevels, ontharding en schaduw. Actieve koeling is de laatste stap.
In de oktobereditie van Ondernemers vertelt chocoladeproducent Barry Callebaut bijvoorbeeld hoe ze in hun productievestiging in Wieze 33.000 m² dakoppervlak klimaatresistenter willen maken (door daken te vernieuwen en te isoleren), zodat hun medewerkers tijdens hete zomers in koelere productieruimtes kunnen werken én ze hun energiekosten kunnen doen dalen.
Operationeel kunnen kleine ingrepen veel impact hebben, ook en vooral in dienstenbedrijven: werktijden verschuiven, extra pauzes voorzien, hitteprotocollen activeren of temperatuurgevoelige processen anders plannen. Bij welke buitentemperatuur begint jouw bedrijf minder goed te functioneren?
Wie daar geen antwoord op heeft, weet ook niet waar zijn kritische grens ligt.
Je bedrijf is klimaatbestendig. Maar is je leverancier dat ook?
Een Gentse producent heeft zijn huiswerk gemaakt. Regenwater wordt zo veel mogelijk gebufferd, proceswater gezuiverd en hergebruikt. Kritieke installaties staan beschermd tegen wateroverlast. Het magazijn is geïsoleerd en gekoeld. Op de eigen site lijkt het klimaatrisico onder controle. Tot een essentiële leverancier in Zuid-Europa na maandenlange droogte niet meer kan leveren. De fabriek in Gent valt alsnog stil.
Dat is misschien de grootste blinde vlek in klimaatadaptatie. Een onderneming kan zijn eigen site perfect beschermen en toch bijzonder kwetsbaar blijven.
De fysieke klimaatrisico's lopen immers door de hele waardeketen. Eén mislukte oogst kan een grondstof schaars maken. Een overstroming kan een fabriek van een leverancier uitschakelen. Lage rivierstanden kunnen scheepvaart bemoeilijken, deze zomer een bitterharde realiteit. Een ondergelopen spoorlijn of autosnelweg kan just-in-timeleveringen verstoren. Hitte kan productiecapaciteit of landbouwopbrengsten duizenden kilometers verderop aantasten.
Daarbovenop komt het concentratierisico. Een onderneming kan op papier twintig leveranciers hebben, maar één cruciaal onderdeel komt uit dezelfde fabriek, haven of geografische regio. Klimaatadaptatie wordt op dat moment bijna klassiek risicomanagement. Welke grondstoffen en onderdelen zijn absoluut noodzakelijk? Waar worden ze geproduceerd? Welke klimaatgevaren spelen daar vandaag en binnen tien of twintig jaar? Zijn er alternatieve leveranciers? Hoe lang kan je verder met je huidige voorraad?
Dat maakt klimaatbestendigheid plots een verantwoordelijkheid van aankoop, operations, finance én de directie – en niet alleen van de duurzaamheidsmanager.
(lees verder onder de foto)
De Rijn deze zomer bij laagwater met een binnenvaartschip dat zich een weg baant tussen zandbanken. © Philipp - stock.adobe.com
Van adaptatie naar transformatie
Grote ondernemingen beginnen zulke oefeningen vandaag systematisch te maken. Bpost-moeder Bnode bracht bijvoorbeeld eerst haar fysieke klimaatrisico's in kaart en onderzocht vervolgens strategische sites gedetailleerder op kwetsbaarheid voor onder meer overstromingen en hitte. De volgende stap is een adaptatieplan.
Precies die volgorde is echter ook voor kleinere bedrijven bruikbaar.
Volgens Stegeman van Triodos is een economische terugval met 1 procent door de extreme weersomstandigheden een reële tegenslag, maar geen catastrofe. “Maar de extreme hitte dit jaar is slechts een voorproefje van wat komen gaat als we niet snel en krachtig handelen op gebied van klimaatverandering”, zegt hij in de Tijd. Dat betekent dat we onze levensstijl moeten veranderen en onze economieën moeten transformeren, zodat we minder energie en grondstoffen gebruiken.”
De bank pleit zeker voor adaptatiemaatregelen. Maar dat kan maar een deel van het verlies beperken, klinkt het. Triodos roept beleidsmakers op om snelle decarbonisatie te combineren met maatregelen waarmee het totale energie- en grondstofgebruik wordt verminderd.
Tot slot, zeker grote bedrijven rapporteren en communiceren steeds vaker over hun duurzaamheidsinspanningen. Dat moeten ze ook via o.a. de CSRD-verplichting.
Sinds 27 september 2026 zegt de Europese EmpCo richtlijn nu ook dat ‘generieke milieuclaims’ die je niet kan hard maken, verboden worden in alle b2c-communicatie. De richtlijn moet consumenten beter beschermen tegen greenwashing en misleidende milieuclaims. Bedrijven zullen dus eerst nauwkeurig moeten meten én er daarna even minutieus over communiceren.
Bronnen: Tijd, Trends, VRT, Pantarein (webinar Droogte en strengere lozingsnormen: hoe maak je je bedrijf weerbaar?), VLAIO, Vlaamse Milieumaatschappij
