Met het faillissement van Vynova in Tessenderlo kwam er deze week opnieuw slecht nieuws uit de chemie. Dat past in een langere lijst met chemiebedrijven die de voorbije jaren met slecht nieuws kwamen onder de vorm van sluitingen of herstructureringen: Envalior, Arlanxeo, BASF, TotalEnergies, ExxonMobil, Vioneo, Domo Chemicals, Agfa-Gevaert... En het is weinig waarschijnlijk dat het slechte nieuws daarmee achter de rug ligt.
Moeilijke omstandigheden houden aan
De chemie staat in ons land, net als in de rest van Europa, al langer onder druk. De hoge energieprijzen zijn voor de sector moeilijk op te vangen. Na de stevige stijging sinds het begin van de zomer namen de energieprijzen de voorbije dagen terug wat af, maar ze blijven oncomfortabel hoog. De olieprijs ligt vandaag in Europa nog 50% hoger dan begin dit jaar, de gasprijs meer dan 200% hoger, de prijs van elektriciteit 90% hoger. De prijzen in Europa blijven veel hoger dan in de VS, wat een zware extra concurrentiehandicap vormt. Gas is vandaag zeven keer duurder in Europa dan in de VS. Aanhoudende onzekerheid over de situatie in het Midden-Oosten, lage gasvoorraden in Europa en eventueel een strenge winter impliceren een reëel risico dat de energieprijzen nog geruime tijd hoog zullen blijven.
Daarnaast heeft de sector ook af te rekenen met toegenomen Chinese concurrentie, die ook niet snel zal verdwijnen. Europa overweegt ondertussen wel maatregelen om onze industrie beter te beschermen tegen de concurrentie uit China, maar daar is vooralsnog weinig duidelijkheid over. Tegen die achtergrond draait de chemie ondertussen al een aantal jaar ver onder de normale capaciteit. In die zin is het geen verrassing dat er uiteindelijk capaciteit afgebouwd wordt, en was Vynova allicht niet de laatste aankondiging in de reeks.
Problemen voor de hele industrie
De problemen in onze industrie gaan verder dan de chemie. Over de zomermaanden kromp de activiteit in onze industrie voor het vierde kwartaal op rij. Vandaag ligt de activiteit in de verwerkende nijverheid in ons land 1,8% lager dan eind 2019. Daarmee zijn we één van de vier Europese landen, samen met Slovakije, Finland en Duitsland, waar de industrie nog altijd niet terug op het niveau is van voor de coronacrisis. Ter vergelijking, in Frankrijk is de industriële activiteit in dezelfde periode met 8% gestegen, in Nederland met 19%.
En zoals hierboven al aangehaald, de dure energie en de concurrentie uit China zullen niet snel verdwijnen. Daarbovenop komt er opnieuw een stevige loonindexering aan die onze internationale concurrentiepositie verder ondermijnt, terwijl we al jaren aan internationaal marktaandeel inboeten. Op basis van de recentste vooruitzichten kijken we voor 2026-2027 opnieuw aan tegen een loonkostenstijging van 8%. Dat komt boven op de loonkostenstijging van zo’n 30% in de periode 2019-2025.
Niet enkel de chemie, maar grote delen van onze industrie draaien vandaag ver onder normaal toerental. De gemiddelde capaciteitsbezetting ligt op niveaus die we eerder enkel in zware crisisperiodes, de eurocrisis in 1993, de financiële crisis in 2008-2009 en de coronacrisis, gezien hebben. Vooral in de productie van metaal, bouwmaterialen en de chemie ligt de capaciteitsbezetting ver (9 à 11%) onder normale niveaus. Dit ziet er bovendien meer structureel dan conjunctureel uit, wat impliceert dat de capaciteit in die sectoren allicht verder afgebouwd zal moeten worden.
En dan zijn er nog de ronduit onrustwekkende signalen uit de farma. De farma was de voorbije jaren de absolute sterkhouder van onze industrie. De voorbije tien jaar nam de activiteit in de farma met 145% toe. In de rest van de verwerkende nijverheid nam de activiteit in die periode met 11% af. Maar de groeimotor van de farma staat nu ook onder druk. Dat werd recent nog pijnlijk duidelijk met de aangekondigde herstructurering bij GSK. Investeringen in de sector zijn al een tijd grotendeels stilgevallen, onder meer door de toegenomen concurrentie uit China en de grotere druk in de VS om daar terug meer lokaal te investeren. Bovendien wordt de sector bij ons geconfronteerd met zware administratieve lasten en te trage procedures voor de goedkeuring van medicijnen.
Belang van de industrie
In bepaalde hoeken wordt de crisis in de industrie beschouwd als een normale evolutie die helemaal geen probleem hoeft te zijn. Dat negeert het belang van de industrie voor onze economie. Ondanks het afnemende gewicht van de industrie in onze economische activiteit (vandaag nog zo’n 13%), blijft de industrie een cruciale motor voor onze toekomstige welvaart. De sector is nog altijd verantwoordelijk voor meer dan de helft van de export en voor de helft van de bedrijfsuitgaven voor O&O, en blijft ook een aandrijver van de productiviteit in onze economie, met een duidelijk bovengemiddelde productiviteit en een positieve impact op de productiviteit in partnerbedrijven. Ook op het vlak van duurzaamheid speelt de sector een voortrekkersrol.
In theorie kunnen verdwijnende activiteiten, bijvoorbeeld door de structureel hogere energiekosten in Europa, vervangen worden door nieuwe hoogproductieve activiteiten. Maar in de praktijk blijkt dat toch veel moeilijker. Bovendien blijkt heel de industriële keten relevant. Als bijvoorbeeld de basischemie hier verdwijnt, wordt het op termijn ook moeilijker om de meer gespecialiseerde chemie hier te houden. Daarnaast moet Europa strategischer gaan denken. Met de huidige dynamiek dreigen we alleen nog maar afhankelijker te worden van China, wat op z’n minst strategisch geen goed idee is.
Ernstig beleid
We kunnen in België zeker niet alle problemen voor onze industrie zelf oplossen, maar we zouden op z’n minst maatregelen kunnen nemen om het ondernemingsklimaat te verbeteren en vooral de stabiliteit en visibiliteit rond het beleid te versterken. Maar daar blijkt op dit moment weinig animo voor. Terwijl de moeilijkheden in de sector aanhouden, verliezen we tijd met de hallucinante begrotingskoehandel, en nu mogelijk nog meer met een nieuwe politieke crisis. Die tijd zouden onze politici veel beter steken in een ernstig beleid om de toekomst van onze industrie veilig te stellen. Dat zal voor onze toekomstige welvaart veel meer uitmaken.
