Vorige week zette filosofe Aurélie Duchâteau zich in De Standaard af tegen ons ‘ontspoord economisch stelsel’. Daarin liet ze haar ongeboren dochter vragen: ‘Waarom moet onze economie eigenlijk altijd groeien?’. En het antwoord leek te zijn: niet, we moeten af van dat model gebaseerd op groei. Daarmee staat ze niet alleen. Eerder gingen onder meer Ilja Leonard Pfeijffer, Paul Magnette en Anuna De Wever al die weg op, en recent ondertekende zelfs een directrice van de Nationale Bank een pamflet tegen groei. Er blijkt een markt te bestaan voor dat soort uitspraken en ideeën, maar de betrokkenen zijn zich allicht niet bewust van de enorme voordelen van economische groei, en nog minder van welk doemscenario we kunnen verwachten zonder economische groei.
Economische groei is de motor van vooruitgang
Ondanks alle recente kritiek is economische groei doorheen de geschiedenis de cruciale motor geweest van menselijke vooruitgang. Op economisch vlak is de geschiedenis van de mensheid er één van duizenden jaren quasi-stagnatie waarbij het grootste deel van de wereldbevolking in extreme armoede leefde. Tot diep in de 19e eeuw lag de levensverwachting laag (gemiddeld rond 30 jaar), en stierf zowat de helft van de kinderen. Telkens als het economisch iets beter ging, groeide de bevolking aan. En vervolgens botste die groeiende bevolking al snel terug op haar limieten met onder meer hongersnood, allerlei ziektes en conflicten. Zonder groei was er millenialang gewoon geen ruimte om met meer mensen langer te (over)leven.
Daar kwam pas zo’n 200 jaar geleden verandering in toen de combinatie van kapitalisme en industriële revolutie een spectaculaire economische groei mogelijk maakte. Daardoor werd de gemiddelde levensstandaard fors verhoogd. Dat maakte het ook mogelijk om meer te gaan investeren in onderwijs voor bredere lagen van de bevolking, in gezondheidszorg, in infrastructuur, in een welvaartsstaat…
Zo kon in 1820 slechts 12% van de wereldbevolking lezen en schrijven, vandaag is dat 87%. Op mondiaal vlak is de gemiddelde levensverwachting meer dan verdubbeld tot iets meer dan 70 jaar vandaag. Die vooruitgang gebeurde niet overal even snel en niet gelijkmatig verdeeld over de hele wereld, maar grote delen van de wereldbevolking zagen wel een duidelijke verbetering in levensstandaard. Dat blijkt ook uit de armoedecijfers. In 1820 leefde nog 80% van de wereldbevolking in extreme armoede, vandaag is dat minder dan 10%. Om dat in perspectief te plaatsen: in 1820 leefden er zo’n 120 miljoen mensen niet in extreme armoede, vandaag is dat meer dan 7 miljard mensen.
Meer economische groei maakte de voorbije 200 jaar het leven van miljarden mensen spectaculair beter. En voor verdere vooruitgang is meer economische groei nodig, niet minder.
En de klimaatopwarming dan?
Die spectaculaire economische groei kwam er niet zonder kosten, met klimaat- en milieuschade als meest in het oog springend. De verbranding van fossiele brandstoffen, historisch een van de essentiële motoren van de economische groei, ligt aan de basis van de klimaatverandering, en dus ook van het toenemend aantal hittegolven waarmee we geconfronteerd worden. Paradoxaal genoeg ligt de oplossing ook hier in meer economische groei, niet minder.
Het besef dat de klimaat- en milieuschade gelinkt is aan bepaalde vormen van economische groei is ondertussen breed doorgedrongen. En daar wordt ook iets aan gedaan. Zo zijn de meeste westerse landen erin geslaagd om hun economische groei los te koppelen van hun klimaat- en milieuschade. De economische activiteit per hoofd is in Europa sinds 1990 met 60% gestegen, terwijl de uitstoot van broeikasgassen per hoofd met 25% gedaald is. De voorbije tien jaar is de productie van elektriciteitsproductie uit duurzame bronnen in Europa met 66% toegenomen, terwijl die uit fossiele brandstoffen met 30% afgenomen is. En cruciaal, het zijn de meest welvarende landen (die dus de meeste economische groei gekend hebben) die op dat vlak al de grootste stappen gezet hebben.
De inspanningen voor een duurzamere economie moeten uiteraard nog veel verder doorgedreven worden, maar het klopt al zeker niet dat het inkrimpen van de economie een realistisch pad is naar minder klimaat- en milieuschade. Om de overstap naar een duurzamere samenleving door te zetten, zijn meer onderzoek naar en investeringen in klimaatneutrale oplossingen nodig. Ook daarvoor is meer economische groei nodig, niet minder.
Meer economische groei maakte de voorbije 200 jaar het leven van miljarden mensen spectaculair beter. En voor verdere vooruitgang is meer economische groei nodig, niet minder.
Minder groei zou een catastrofe zijn
In bepaalde kringen groeit al langer het enthousiasme voor een samenleving zonder groei (of nog erger, een effectief krimpende economische activiteit). Maar dat is gebaseerd op een misvatting over hoe onze samenleving in elkaar zit. Zonder groei, of met een krimpende economische activiteit, zou onze samenleving er veel slechter uitzien dan vandaag. Geen groei betekent ook geen extra koopkracht meer voor de gezinnen, en dat betekent dat we in moeilijkheden raken om de pensioenen te blijven betalen, dat onze overheid de facto failliet zou zijn, dat we onze huidige toegankelijke gezondheidszorg niet overeind kunnen houden, ...
Het belangrijkste gevolg zou zijn dat we een heel andere (en niet betere) samenleving zouden krijgen. Zonder economische groei wordt ons hele economische model een zero-sum game. Dat betekent dat bepaalde individuen of groepen in de samenleving er enkel op vooruit kunnen gaan ten koste van anderen. Dan krijg je een samenleving waarin bepaalde groepen zich meer en meer gaan afzetten tegen elkaar om zelf een groter deel van de koek binnen te halen.
De voorbije jaren kregen we daarvan al een voorsmaakje doordat het te lage groeitempo dat soort dynamieken al enigszins op gang brengt. Zo hadden alle politieke partijen in de vorige verkiezingscampagne wel een duidelijk idee over waar ze het geld gingen halen, vooral bij andere groepen dan hun eigen achterban. Sommigen gingen het geld zoeken bij de werklozen, andere kijken naar de migranten of naar de Walen, de ambtenaren, de multinationals, de rijken, … Die aanpak voedt de polarisatie in onze samenleving. En zonder groei, of in een krimpende economie, zou dat nog vele malen erger worden.
Zonder economische groei wordt ons hele economische model een zero-sum game.
Meer groei, niet minder
Het cynische is dat zowat alles waar de voorstanders van degrowth-scenario’s voor pleiten, zoals betaalbare woningen, goede zorg, kwalitatief onderwijs, meer tijd, meer leefbaarheid, kortom een goed leven, enkel voor meer mensen haalbaar wordt dankzij economische groei. Kort samengevat, economische groei is een noodzakelijke voorwaarde voor bijna alles wat het leven van mensen beter maakt. De belangrijkste uitdaging van onze tijd is niet dat we te veel economische groei hebben, maar wel dat onze economie te weinig groeit.
