De Vlaamse regering beloofde deze legislatuur een historische investering van 478 miljoen euro in de ondersteuning van personen met een handicap. Terecht, want de problemen zijn gigantisch. Tienduizenden mensen wachten vandaag op ondersteuning. Achter die cijfers schuilen gezinnen die jarenlang moeten overleven zonder voldoende hulp, zorg of perspectief.
Investeren in wachtlijsten is nodig
De wachtlijsten voor personen met een beperking managen de schaarse middelen. Gezien de beperkte middelen, heeft Vlaanderen de voorbije jaren vooral ingezet op de hoogste en meest urgente zorgnoden. Begrijpelijke keuze, al groeide daardoor een lange wachtlijst van mensen met lagere ondersteuningsnoden. Mensen die vaak thuis wonen, werken, of naar school gaan. Deze mensen hebben vooral nood aan dagelijkse flexibele ondersteuning om zelfstandig te kunnen functioneren. Geen occasionele zorg, maar regelmatige, praktische hulp en assistentie dicht bij huis. Hulp die veelal voorzien wordt door een bonte mix van mantelzorgers en professionals.
Een nieuw voorstel van minister Gennez schuift een fundamentele koerswijziging naar voren: weg van brede, vraaggestuurde ondersteuning, richting strikter afgebakende “handicapspecifieke zorg” die occasioneel gebruikt kan worden. De minister wil sterker inzetten op zogenaamde “Rechtstreeks Toegankelijke Hulp”. Dit is beperkte, handicapspecifieke ondersteuning voor personen met een beperking die slechts af en toe of in beperkte mate hulp nodig hebben. Personen met een beperking zouden voor meer dan 20.000 euro zorg en ondersteuning kunnen krijgen in plaats van de huidige 10.000 euro per jaar.
Administratieve hocus pocus
Op papier klinkt dat aantrekkelijk. In realiteit dreigt Vlaanderen daarmee vooral de wachtlijsten weg te toveren. Vandaag zijn de wachtlijsten zichtbaar: mensen wachten op een toegekend persoonsvolgend budget waar ze na een “toeleidingsprocedure” recht op hebben. We weten hoeveel mensen op de wachtlijst voor een persoonsvolgend budget staan. Eens je door de wachtlijst voor een persoonsvolgend budget bent, kan je vrij kiezen hoe het ingezet wordt: je kan zelf je zorgteam samenstellen door gebruik te maken van onder meer gezinshulp, dienstencheques, deeleconomie. Ofwel word je zelf werkgever en stel je volledig zelf je zorgteam samen. Zelf je zorg organiseren zorgt voor maatwerk én is een pak goedkoper. Gebruikers ervaren het als erg transparant en kwaliteitsvol.
In het voorstel van de minister wordt de vrije besteding van het persoonsvolgend budget grotendeels geschrapt en ingeperkt. Je moet het redden met wat extra geld voor de occasionele rechtstreeks toegankelijke hulp. We dreigen naar een systeem te gaan waarbij mensen “theoretisch” een budget hebben om hun zorg te organiseren, maar in realiteit slechts een klein deel van de zorgnood ingevuld zien. De wachtlijst lijkt zo weggetoverd, maar is dat allerminst. Vandaag werken al 6 op 10 aanbieders van rechtstreeks toegankelijke hulp met wachtlijsten. We hebben echter geen zicht op hoeveel wachtenden er zijn. Ze tellen letterlijk niet mee. Van zichtbare naar onzichtbare wachtlijsten dus. Abracadabra.
Wat kan er dan wel nog?
Mensen met een beperking kunnen wel nog rekenen op “handicapspecifieke zorg”. Die zorg wordt dan wel erg beperkt: voor de huidige budgethouders wordt het vrij besteedbaar deel gehalveerd. Ze kunnen bovendien enkel en alleen ”handicapspecifieke” zorg inkopen. De minister zal daarvoor een lijst met bestedingsregels voorzien.
De keuze om sterker af te bakenen wat nog “handicapspecifieke” zorg is, dreigt problematisch te worden. Essentiële ondersteuning zoals vervoer, gezinszorg of poetshulp wordt in de toekomst geschrapt. Precies die ondersteuning bepaalt vaak of mensen effectief kunnen participeren aan de samenleving. Wat ben je met rechtstreeks toegankelijke hulp wanneer je niet eens ter plekke raakt? Wat ben je met ondersteuning buitenshuis als thuis alles vastloopt?
De minister tovert een zak geld
Niet getreurd: de minister rekent op de steun van haar collega’s in de regering. Zo moeten de middelen voor vervoer van de minister van mobiliteit komen en de dienstencheques van de minister van werk. Dat is een zeer opvallende veronderstelling gezien de grootste investering van deze Vlaamse regering voorzien is voor personen met een beperking. De steun voor mobiliteit en dienstencheques wordt door deze Vlaamse regering … afgebouwd. De minister tovert dus niet enkel de wachtlijst weg; ze tovert ook een zak geld die er niet is.
Dan liever wat real politiek
Om de zorg voor personen met een beperking te garanderen zijn hervormingen én bijkomende investeringen nodig. Maar hervormen betekent meer dan definities aanpassen of budgetten herschikken.
Mensen met een beperking hebben geen nood hebben aan kunst- en vliegwerk rond wat “handicapspecifiek” is. Ze zoeken zelden één standaardoplossing. Ze zoeken flexibele combinaties van vervoer, praktische hulp bij dagelijkse activiteiten, en ontlasting van het gezin. Thuis wonen. Werken. Naar school gaan. Daar ligt de kracht van het persoonsvolgend budget: zelf kiezen wie helpt, wanneer en hoe.
De keuze om zorg voor personen met een beperking dicht te timmeren met steeds strengere regels over wat al dan niet “handicapspecifiek” is; leidt tot meer administratie, meer afhankelijkheid en duurdere zorg. Geef gebruikers een budget waarmee ze vrij ondersteuning, begeleiding en zorg kunnen organiseren én betalen.
De wachtlijsten voor personen met een beperking hoeven we niet weg te toveren. We moeten ze wegwerken. We kunnen organisaties uitdagen om méér te doen met de beschikbare middelen. Dat vraagt naast investeringen ook sociaal ondernemerschap, ruimte voor innovatie en de moed om ondersteuning te organiseren rond het leven van personen met een beperking, niet rond het systeem. De voorbije jaren bewezen talloze ouders, zorgverleners, sociale ondernemers en voorzieningen dat dat kan.
