De federale regering gaat de komende weken op zoek naar 10 miljard euro om de begroting een beetje terug in de juiste richting te duwen. Het is op dat vlak niet meer dan een eerste stap, maar die stap moet wel gezet worden. De voorstellen om dat te realiseren, duiken al her en der op, en de meeste daarvan worden ook vlot afgeschoten vanuit andere hoeken.
Volgens oppositiepartijen zoals de PS en Anders is die 10 miljard doodgemakkelijk te vinden. In de realiteit wordt dat een pak moeilijker. Er is geen mirakeloplossing voor de begroting. Hieronder een aantal pistes die de kern van de oplossing moeten uitmaken. Zeker ook gezien de budgettaire meerjareninspanning niet zal stoppen na die 10 miljard. Zelfs als dat lukt, zullen de komende jaren nog grotere inspanningen nodig zijn.
1. Algemene efficiëntie van de overheid
Onze totale overheidsuitgaven horen bij de hoogste onder de industrielanden, en blijven ook toenemen. Dat wordt ook weerspiegeld in de werkgelegenheid in de publieke sector (in brede zin). Dertig jaar geleden ging dat om een miljoen mensen, vandaag zit dat ruim boven anderhalf miljoen. Die werkgelegenheid in de publieke sector bleef ook de voorbije jaren vlot toenemen. Zeker met de digitalisering en de uitrol van AI moet het mogelijk zijn om heel wat administratieve taken veel efficiënter te organiseren.
Een recente analyse van Boston Consulting Group voor Nederland geeft aan dat met de inzet van AI de productiviteit in de publieke sector over tien jaar met zo’n 20% verhoogd kan worden, met het grootste potentieel binnen de overheid in enge zin en het kleinste potentieel binnen de zorg. Toegepast op de Belgische publieke sector impliceert dat een productiviteitswinst die overeenkomt met zo’n 200.000 à 300.000 werkenden (afhankelijk van hoe breed je de publieke sector definieert). Hoe die productiviteitswinst uiteindelijk ingezet wordt, is dan nog te beslissen, maar deze analyse bevestigt dat er een groot potentieel is voor de uitrol van AI binnen de publieke sector. In de administratie, justitie, de behandeling van vergunningen moeten er mogelijkheden zijn om via digitalisering en AI de efficiëntie binnen de publieke sector gevoelig op te krikken.
2. Gezondheidszorg
Op veel takken van de federale overheid is het besparingspotentieel beperkt. In de veiligheidsdepartementen zijn eerder extra middelen nodig en in de werkloosheidsuitkering en de pensioenen zijn al belangrijke stappen gezet. Waar allicht nog het grootste potentieel ligt, is in de zorg. Zo gaf het IMF in een recente analyse aan dat België goede resultaten realiseert in de gezondheidszorg, maar wel aan een relatief hoge kost.
Op basis van een heel ruwe internationale vergelijking van gezonde levensverwachting en gezondheidsuitgaven per hoofd concludeert het IMF dat onze gezondheidszorg 20 tot 30% goedkoper zou moeten kunnen.
Binnen de gezondheidszorg moeten belangrijke efficiëntiewinsten mogelijk zijn, onder meer via een veel grotere focus op preventie, een hervorming van de organisatie van de ziekenhuizen en een aangepaste financiering van allerlei behandelingen.
3. Bijdrage van de regio’s
De Belgische overheid wordt de komende decennia geconfronteerd met een aantal sterk stijgende uitgavenposten, zoals de rentelasten, defensie en sociale uitgaven. Die zitten vooral geconcentreerd op het federale niveau. Die stijging opvangen en tegelijkertijd de bestaande begrotingsput dempen, is voor het federale niveau alleen onbegonnen werk. Daarvoor zal een structureel hogere bijdrage van de regio’s noodzakelijk zijn, en moet op termijn ook de financieringswet herbekeken worden.
4. BTW
Als er naar de inkomstenkant gekeken wordt, dan moet het vooral over de BTW gaan. In vergelijking met andere industrielanden heeft België vandaag bij de zwaarste belastingdruk op arbeid en ook bij de zwaarste belastingdruk op kapitaal. Qua belastingdruk op consumptie zitten we gemiddeld. Onze BTW is een kluwen van uitzonderingsmogelijkheden, waarvan de economische relevantie vaak ver te zoeken is. Daar wat meer lijn in brengen, zou de BTW-inkomsten gevoelig kunnen opdrijven. Die zouden dan bijvoorbeeld gebruikt kunnen worden om de geplande belastingverlaging op arbeid te financieren.
Een verhoging van de BTW moet wel gekoppeld worden aan een bijsturing van de indexering. Zo niet, wordt de hogere BTW afgeschoven op de bedrijven, via hogere inflatie en hogere indexering, terwijl de concurrentiepositie van onze bedrijven al onder druk staat, met onder meer opnieuw een stevige indexering voor dit jaar.
5. Subsidies
In internationale vergelijkingen komt België naar voor als subsidiekampioen. In totaal gaat dat over zo’n 25 miljard aan subsidies.
Daarbij wordt wel meestal ‘vergeten’ over wat dit eigenlijk gaat. De helft van die subsidies gaat naar overheidsbedrijven (zoals de NMBS), social profit (zoals ziekenhuizen) en dienstencheques. De andere helft gaat naar bedrijven met een groot deel als compensatie voor de zware lasten op arbeid of om bepaalde activiteiten (onder meer O&O en nacht-en ploegenarbeid) te ondersteunen.
In de begrotingsoefening moeten ook de subsidies geëvalueerd worden: in welke mate realiseren die hun doelstelling op een kostenefficiënte manier. Op basis van die analyse kunnen bepaalde subsidies dan afgebouwd worden zonder dat dat de economische groei ondermijnt. Voor andere (zoals de steun voor O&O) is uit meerdere analyses al duidelijk dat die concrete resultaten opleveren en het groeipotentieel versterken.
De beste manier om onze overheidsfinanciën terug op de rails te krijgen, is via (veel) meer economische groei
Veel van de andere ballonnetjes die de jongste weken gelanceerd worden, zijn verwaarloosbaar of economisch onzinnig. Zo gaan voorstellen om miljarden op te halen met allerlei rijkentaksen voorbij aan het feit dat we in België vandaag al de meeste inkomsten uit allerlei belastingen op vermogen halen van heel Europa. Voorstellen om via sterkere loonstijgingen de inkomsten uit de personenbelasting op te krikken, gaan voorbij aan wie die loonstijgingen moeten betalen (met name de bedrijven, waarvan de concurrentiepositie al onder druk staat).
De beste manier om onze overheidsfinanciën terug op de rails te krijgen, is via (veel) meer economische groei. Dat is uiteraard makkelijker gezegd dan gedaan, maar met meer groei wordt het ook makkelijker om de budgettaire uitdagingen op te vangen. In die zin is het cruciaal dat onze overheden veel meer gaan inzetten op een strategie om de economie structureel te versterken. Dat impliceert uiteraard ook dat ze binnen de huidige budgettaire oefening extra schade voor onze economie zoveel mogelijk beperken.
