Het verhaal van honderd jaar ondernemerschap: Vlaamse ondernemers strijden voor onze welvaart

Voor Hans Maertens, een van de auteurs en tot vorig jaar gedelegeerd bestuurder van Voka, kwam die oefening niets te vroeg. “In de Canon van Vlaanderen, de lijst met de belangrijkste historische en culturele ankerpunten voor onze regio, is er al bij al weinig aandacht voor ondernemerschap, en al zeker niet voor bedrijfsgeschiedenis. Dat is jammer, want het zijn de ondernemers die voor onze welvaart hebben gezorgd. Door het schrijven van het boek ben ik nog meer overtuigd dat de kracht van Vlaanderen uit dat ondernemerschap komt: uit kmo's, familiale groeibedrijven die uitgroeien tot stille kampioenen, buitenlandse ondernemingen die hier investeerden, en nieuwe techbedrijven die vandaag het verschil maken in domeinen als artificiële intelligentie, robotica en duurzaamheid.”  

Grinta

Die verscheidenheid is volgens Maertens precies wat Vlaanderen zo bijzonder maakt. Maar onder al die vormen van ondernemerschap ziet hij ook een duidelijke rode draad: “Ik zie ondernemerschap met heel wat creativiteit, innovatie, maar ook een stuk koppigheid en hardnekkigheid. Om het in wielertermen te zeggen: ‘grinta’. Die grinta is geen toeval. Ze is gegroeid uit een geschiedenis waarin Vlaanderen weinig cadeau kreeg. Ondernemers moesten zich letterlijk en figuurlijk een weg banen door economische achterstand, oorlogen, crisissen, taalstrijd en internationale concurrentie. "We hebben eigenlijk permanent een strijd moeten voeren. Vandaar ook de titel van het boek", zegt Maertens. “Die strijd ging niet alleen over economische groei, maar ook over erkenning, over ruimte om in het Nederlands te ondernemen en over de uitbouw van een eigen economisch weefsel en beleid.”

Het boek laat zien hoe belangrijk dat kantelpunt was. Met de oprichting van het Vlaams Economisch Verbond in 1926, onder impuls van Lieven Gevaert, kreeg Vlaanderen een organisatie die tegelijk de belangen van ondernemingen verdedigde en streed voor de vernederlandsing van het bedrijfsleven. Dat was veel meer dan symboliek: het legde mee de basis voor een regio die geleidelijk haar economische toekomst zelf in handen kon nemen.  

Kleine en stille kampioenen

Medeauteur Stefaan Michielsen (gewezen senior writer van De Tijd) stelde bij het bestuderen van de ondernemingsverhalen vast hoe ondernemerschap in Vlaanderen vaak heel klein begint. “Het gaat over een opportuniteit zien, en ze dan grijpen. Zo zijn heel wat Vlaamse ondernemingen ontstaan. Een jonge knaap, Staf Janssens, die in de jaren 30 van vorige eeuw op zondag in zijn dorp Tielen met een kruiwagen rondging om schepijs te verkopen, daaruit groeide de roomijsfabrikant IJsboerke. Oostendenaar Rudolf Vanmoerkerke begon met het aanbieden van autocardiensten voor Britse toeristen die naar Vlaanderen kwamen, hoewel hij zelf geen autocars had – hij huurde die van andere autocaruitbaters. Zo ontstond de toerisme- en vakantiegroep Sun International.” 
 

“Een tweede vaststelling: verschillende grote bedrijven zijn gegroeid uit een ambachtelijke activiteit. Een schrijnwerkersatelier in Aalst evolueerde naar een aannemingsbedrijfje dat zich in de jaren 50 van vorige eeuw waagde aan een opdracht voor het opspuiten van zand voor een aanleg van de autosnelweg van Brussel naar Oostende en daarvoor een baggermachine aankocht. Vandaag is Jan De Nul een wereldtopper in maritieme bouwwerken, mede door de concurrentie met die andere Vlaamse baggergroep Deme. In Zedelgem schakelde fietsenmaker Léon Claeys in het begin van de twintigste eeuw over op het maken van dorsmachines, in 1952 ontwikkelde het bedrijf de eerste zelfrijdende maaidorsers. De vestiging in Zedelgem, met een paar duizend werknemers, is nu onderdeel van de internationale groep CNH Industrial.”  

Michielsen maakt ook duidelijk dat Vlaanderen misschien niet bulkt van de mondiale mastodonten, maar wel uitzonderlijk sterk is in niches. "Een nichestrategie kan lonen in een sterk geglobaliseerde wereldeconomie." Dat zie je in maritieme bouw, diepvriesgroenten, gespecialiseerde technologie en software. Het zijn precies die minder zichtbare wereldspelers die dit boek kleur geven en het verhaal van Vlaams ondernemerschap tastbaar maken. 

Daarnaast brengt Michielsen een ander cruciaal element naar voren: kapitaal. Ideeën en ambitie volstaan niet zonder financiering. De ontwikkeling  van de Vlaamse economie was mee mogelijk doordat er doorheen de voorbije eeuw stilaan eigen hefbomen ontstonden om ondernemerschap te financieren. Van vroege Vlaamse banken tot de Kredietbank, van overheidsvehikels tot de GIMV en vandaag de opmars van family offices: ook dat is een essentieel deel van het verhaal. Achter elke groeispurt zit niet alleen durf, maar ook de mogelijkheid om plannen effectief waar te maken.  

De rol van de overheid

Jan Van Doren, gewezen directeur van Voka Brussels Metropolitan, zoomt dan weer in op de rol van beleid en overheid. Hij toont dat economische ontwikkeling niet alleen het werk is van individuele ondernemers, maar ook van een omgeving die groei mogelijk maakt. "Wat het meest in het oog springt, ook letterlijk, zijn de enorme investeringen in infrastructuur", zegt hij. “De ontwikkeling van de havens van Antwerpen, Gent en Zeebrugge verbonden met het achterland, de uitrol van een dicht netwerk van autosnelwegen, de uitbouw van een internationale luchthaven in Zaventem, de aanleg van bedrijvenzones langs grote verkeersassen maar ook tot in vrijwel elke uithoek van Vlaanderen… Deze infrastructuur was een sterke hefboom voor het aantrekken en ontwikkelen van ondernemingen die vanuit Vlaanderen voor de hele Europese en zelfs wereldmarkt gingen werken.”

Van Doren wijst ook op de impact van politieke keuzes en institutionele hervormingen. Qua politieke leiders die eruit sprongen, denkt hij in de eerste plaats aan Gaston Eyskens en Gaston Geens. “Eyskens was als Belgisch premier de architect en uitvoerder van een beleid dat bedrijven aanmoedigde in Vlaanderen te investeren, vooral met de succesvolle expansiewetgeving. Geens was de eerste Vlaamse minister-president die met de prille Vlaamse autonomie aan de slag ging om een trein van vernieuwing in het Vlaamse bedrijfsleven op gang te trekken, bekend onder het label ‘DIRV’ (Derde Industriële Revolutie in Vlaanderen), wat ook de internationale uitstraling van onze regio versterkte.”  

De staatshervorming van 1980 noemt hij een echte kentering: "De jaren voordien was het beleid op Belgisch niveau ontspoord, door miljarden toe te stoppen aan verlieslatende ondernemingen zonder perspectief, vooral de zogeheten ‘nationale sectoren’. De jonge Vlaamse regering ging voluit voor het vooruit stuwen van jonge, innovatieve ondernemingen met toekomst. Eigen verantwoordelijkheid van de gewesten voor hun economie, zorgde voor meer doordacht en resultaatsgericht beleid. Het betekende het einde van de vroegere wafelijzerpolitiek, waarbij investeringen en steun verdeeld werden volgens een politieke verdeelsleutel ongeacht de merites van een project.”

Verdienste 

De grootste verdienste van dit boek is wellicht dat het ondernemerschap 
plaatst waar het thuishoort: midden in de geschiedenis van Vlaanderen en de samenleving. Of, zoals Hans Maertens het samenvat: “Wie wil begrijpen waar Vlaanderen zijn welvaart aan te danken heeft – en waarom ondernemerschap ook vandaag nog zo bepalend is om die welvaart te behouden – zal in dit boek veel meer vinden dan geschiedenis alleen. Het is ook een uitnodiging om met andere ogen naar het ondernemende Vlaanderen van morgen te kijken.”  

'De strijd voor welvaart' werd geschreven door Hans Maertens, Stefaan Michielsen en Jan Van Doren. Hans Maertens was van 2015 tot 2025 gedelegeerd bestuurder van Voka. Voordien was hij actief in de media bij De Tijd en Roularta. Stefaan Michielsen was economiejournalist bij De Standaard en later senior writer en economisch commentator bij De Tijd. Jan Van Doren werkte als journalist bij De Tijd en Trends. Hij was adjunct-directeur van het Kenniscentrum van Voka en directeur van Voka Metropolitan.