Envalior, Arlanxeo, BASF, TotalEnergies, ExxonMobil, Vioneo, Vynova, Domo Chemicals, Agfa-Gevaert... De lijst met chemiebedrijven die de voorbije jaren met slecht nieuws kwamen, wordt langer en langer. En het ziet er niet naar uit dat er snel beterschap zit aan te komen.
Dramatische cijfers
In Europa staat de chemie al geruime tijd onder druk, en dat is in ons land niet anders. De toegevoegde waarde in de sector lag in 2024 20% lager dan tien jaar eerder. Daarmee doen we gelijkaardig slecht als Frankrijk (-24%), maar duidelijk slechter dan Duitsland (-11%) en Nederland (-2%). Gemiddeld daalde de activiteit in de Europese chemie in die periode met 10%, met de terugval vooral geconcentreerd in de jongste jaren.
De doorslaggevende factor daarbij is de energieschok. Sinds het wegvallen van goedkoop Russisch gas, is de energiekost voor industriële bedrijven in Europa een veelvoud van die in de rest van de wereld. Voor de energie-intensieve industrie, waaronder de chemie, blijkt dat de handicap te veel. Die komt immers boven op de klassieke problemen zoals de moeilijkheden met vergunningen, de onzekerheid over de duurzame transitie, de zware concurrentie vanuit China…
Het ondernemersvertrouwen in de Belgische chemie blijft diep onder het vriespunt.
En er lijkt niet meteen beterschap in te zitten. Het ondernemersvertrouwen in de Belgische chemie blijft diep onder het vriespunt. Voor de hele sector zien ondernemers de situatie vandaag somberder in dan tijdens eerdere zware crisissen, zoals de coronacrisis of de financiële crisis van 2008. In de basischemie hangt het ondernemersvertrouwen al bijna een jaar rond het historische diepterecord. Dat suggereert dat er nog slecht nieuws uit de sector zit aan te komen.
Uitdoofscenario?
Niettemin werd er tot voor kort wel nog vlot geïnvesteerd in de chemie in België. Sinds 2010 zijn de investeringen in de sector in volume meer dan verdubbeld (terwijl de activiteit afnam), met zelfs nog een versnelling in 2022-2024. Dat ging allicht in belangrijke mate om investeringen in efficiëntie en duurzaamheid. Veel van de investeringsprojecten die de jongste jaren gerealiseerd werden, waren evenwel al eerder beslist.
Het verontrustende aan de recente nieuwsberichten is dat veel investeringsplannen geschrapt worden. En het historisch lage ondernemersvertrouwen laat vermoeden dat er niet meteen nieuwe investeringsplannen zitten aan te komen. Dat ondermijnt de toekomstperspectieven voor de sector. Voor belangrijke delen van de chemie, en zeker de basischemie, is het risico reëel dat we vandaag in een uitdoofscenario zitten. Dat zou een drama zijn voor onze toekomstige welvaart.
De chemie is dan wel niet meer de belangrijkste sector van onze industrie, wat het wel nog was in de jaren ‘90 (ondertussen voorbijgesneld door de farma), maar het blijft wel een cruciale sector. De chemie is nog altijd goed voor 14% van de activiteit in de industrie, het blijft een hoogproductieve sector en het ligt aan de basis van veel andere activiteiten. In theorie kan die rol in onze economie overgenomen worden door andere activiteiten, maar in de praktijk lijkt dat quasi-uitgesloten. Bovendien moet ook rekening gehouden worden met de strategische rol van de chemie in de Europese economie.
Een toekomst voor de Europese chemie
Ondertussen lijkt de ernst van de situatie op verschillende beleidsniveaus eindelijk door te dringen. De focus moet daarbij vooral op het zoveel mogelijk beperken van de energiehandicap tegenover de rest van de wereld (ook al zullen we die niet snel volledig weggewerkt krijgen). Meer investeringen in ons energiesysteem en een veel betere afstemming van de energiemarkt op Europees niveau zijn daarbij noodzakelijk. Daarnaast moet uiteraard ook gewerkt worden aan de klassieke handicaps, onder meer via vlottere vergunningen, pragmatischere regulering, minder lasten… En dan is er ook nog specifieke steun nodig voor de verduurzaming, wat een troef moet worden voor onze industrie (en dus ook de chemie). Dat moet dan wel gekoppeld worden aan duurzame criteria voor import op de Europese markt. Ten slotte is het belangrijk dat Europa (op z’n minst) vanuit het perspectief van strategische onafhankelijkheid een uitgebreide chemische cluster behoudt. In die context valt er veel voor te zeggen om die te focussen op de bestaande cluster rond Antwerpen.
Er blijven kansen voor de chemie in Europa. Maar daar zullen wel inspanningen voor nodig zijn. En het is dringend.
