2026 is nog geen tien dagen oud, en wie dacht dat dit een rustiger geopolitiek jaar zou worden, lijkt er nu al aan voor de moeite. Met de ‘ontvoering’ van de Venezolaanse president Maduro, de ‘kaping’ van een Russische schaduwtanker en hernieuwde dreigementen richting Groenland heeft Trump het jaar stevig ingezet.
2026 is een verkiezingsjaar in de VS, en volgens de huidige peilingen liggen de Republikeinen op koers voor fors verlies. De midterm-verkiezingen zijn toch in belangrijke mate een evaluatie van de president, en de approval ratings van Trump zijn ronduit dramatisch. Op alle relevante topics staan die in het rood, waarbij hij vooral zeer slecht scoort op de economische thema’s (met inflatie op kop). Het is zeer goed mogelijk dat die laatste doorheen het jaar nog verder verslechteren. Tegen die achtergrond lijkt het waarschijnlijk dat Trump nog agressiever (volatieler) uit de hoek zal komen om het tij te keren (of op z’n minst de aandacht af te leiden). Europa kan daar maar beter rekening mee houden.
Europa moet het zelf in eigen handen nemen
Voor zover dat vorig jaar nog niet overduidelijk was met de handelsoorlog en de nieuwe Amerikaanse veiligheidsstrategie, moet Europa het beeld van de VS als betrouwbare bondgenoot grondig bijstellen. Tussen de VS en Europa blijven er uiteraard nog altijd belangrijke banden op het vlak van economie en defensie, maar Europa kan al lang niet meer blind vertrouwen op een Amerikaanse partner die op dezelfde lijn zit. In plaats van daarover te jammeren, moet Europa dringend de zaken zelf in handen nemen. Daar zijn wel wat mogelijkheden voor:
Een eengemaakte markt
Ondanks alle doemverhalen blijft Europa een belangrijke markt met enorm veel potentieel. Maar door de versnippering en hindernissen tussen de lidstaten laten we veel van dat potentieel liggen. Het verhaal van de eengemaakte markt binnen Europa werd immers nooit afgewerkt.
Volgens analyses van het IMF zijn er binnen de Europese markt voor de industrie handelskosten die overeenkomen met een heffing van 44%. In de Europese dienstensectoren lopen die handelskosten zelfs op tot 110%. Volgens het Draghi-rapport impliceren die interne handelsbelemmeringen een gemiste 10% aan economische activiteit op Europees niveau. Dat komt overeen met 1700 miljard. Voor België zou dat neerkomen op minstens 60 miljard (en allicht meer gezien ons land meer dan gemiddeld afhankelijk is van interne Europese handel).
In een wereld die meer en meer afstand neemt van het idee van globalisering wordt het nog belangrijker om op z’n minst de barrières op de eigen markt zoveel mogelijk weg te werken.
Ondanks alle doemverhalen blijft Europa een belangrijke markt met enorm veel potentieel.
Een Europese energiestrategie
Europa heeft een belangrijke energiehandicap tegenover grote delen van de rest van de wereld. Dat is een existentieel probleem voor haar energie-intensieve industrie (onder meer chemie en staal). Bovendien kan die handicap niet snel weggewerkt worden. Maar dat betekent nog niet dat we ons daar zomaar bij moeten neerleggen. Een betere afstemming van de energiestrategie op Europees niveau, versterkte netwerken tussen de lidstaten, meer gecoördineerde inspanningen voor de investeringen in hernieuwbare energie… Met meer samenwerking op Europees niveau moet het mogelijk zijn om die energiehandicap toch te verlagen.
Daarnaast moet er op z’n minst nagedacht worden over de strategische rol van onze energie-intensieve industrie en hoe we die op langere termijn kunnen vrijwaren (eventueel via een zekere afscherming van de Europese markt, ook al is dat een moeilijke evenwichtsoefening).
Coördinatie van defensie
Het totale EU-budget voor defensie bedroeg in 2025 bijna 400 miljard euro. Toch hebben we daarmee niet de militaire slagkracht die haalbaar zou moeten zijn met dat budget. De komende jaren wordt dat budget verder opgetrokken, maar het zal er vooral op aankomen om te waken over de effectiviteit van de ingezette middelen. Ook dat vereist vooral veel meer coördinatie op Europees niveau. Een Europees leger zal nog niet meteen voor morgen zijn (als dat ooit al zou lukken), maar veel meer afstemming van de defensie-inspanningen zou prioritair moeten zijn. Ook op economisch-strategisch vlak moet Europa de randvoorwaarden voor een sterkere defensie-industrie verbeteren.
Een innovatief Europa
Vanuit de overheid zijn de budgetten voor O&O in Europa en de VS vrij gelijklopend, maar in de VS zet de private sector daar veel grotere bedragen naast. Dat moet ook de ambitie zijn in Europa. O&O en innovatie zijn een cruciale motor van de productiviteit, en dus van de toekomstige welvaart. In Europa gebeuren op dat vlak al heel wat inspanningen, maar die blijven te versnipperd en te gefocust op nationaal vlak om echt hun volle potentieel waar te maken. Meer grensoverschrijdende coördinatie en inzet van de O&O-middelen en een eengemaakte kapitaalmarkt kunnen op dat vlak een groot verschil maken, zeker in combinatie met een eengemaakte (en dus veel grotere) potentiële afzetmarkt om de vruchten van die inspanningen te plukken.
Toenadering tot het VK en de wereld
In het VK is ondertussen al lang duidelijk dat Brexit (zoals voorspeld) economisch een slecht idee was. Een snelle terugkeer van het VK in de Europese Unie lijkt niet waarschijnlijk, maar Europa zou toch de deur moeten open zetten voor meer samenwerking. Op elk van de hierboven vermelde punten kan het VK een belangrijke bijdrage leveren aan het Europese verhaal. Er moet actiever gezocht worden naar mogelijkheden om het potentieel dat door Brexit weggegooid werd zoveel mogelijk terug te winnen.
Daarnaast moet Europa ook kijken naar de rest van de wereld. Als de VS zich meer op zichzelf richten, wordt het nog belangrijker om actief op zoek te gaan naar andere afzetmarkten. Dat kan via gerichte handelsakkoorden. Mercosur, dat hopelijk volgende week eindelijk rond geraakt, is een sprekend voorbeeld daarvan. Europa moet veel meer voor dat soort akkoorden gaan.
Politieke beperkingen
De doemscenario’s over het afglijden van Europa zijn makkelijk te schrijven. Niettemin is er meer dan voldoende potentieel om die trend te keren. Daarvoor is evenwel veel meer samenwerking nodig op Europees vlak. Politiek lijkt dat vandaag een moeilijk verhaal. In belangrijke lidstaten zoals Duitsland, Frankijk, het VK en Nederland staan de huidige beleidsmakers vrij wankel. Tegen die achtergrond blijft het moeilijk om op Europees vlak belangrijke stappen vooruit te zetten. De reacties op de recente stappen van Trump of het getreuzel rond Mercosur zijn alvast niet hoopgevend. Niettemin zal toch stilaan het besef moeten doordringen dat er geen ernstig alternatief is. Zonder veel intensere samenwerking dreigen we effectief richting de doemscenario’s te gaan waarbij Europa verder weggedrukt wordt tussen de VS en China. Met een nauwere Benelux-samenwerking zouden we op dat vlak een voorbeeld kunnen zijn voor Europa.
