Na een aantal weken van militaire opbouw in de regio vielen de VS en Israël het voorbije weekend Iran aan. Deze operatie is op een veel grotere schaal dan de aanval vorige zomer die vooral geconcentreerd werd op de belangrijkste Iraanse nucleaire sites. De bedoeling lijkt nu ‘regime change’ (of ten minste het bestaande regime tot een meegaandere houding te dwingen) te zijn waarbij de Iraanse leider ayatollah Khamenei, verschillende andere politieke topfiguren en ook de militaire top uitgeschakeld werden. Iran reageerde al met aanvallen op Israël en andere Amerikaanse bondgenoten in de regio.
Hoewel er uiteraard veel onzekerheid blijft, onder meer over de verdere omvang van de Amerikaanse operatie en de reactie van Iran, hierbij een poging om na te denken over de belangrijkste economische implicaties van dit conflict. Die implicaties lopen hoofdzakelijk via de energiemarkten.
Iran is geen relevante directe speler in de wereldeconomie. Voor de hele Europese Unie ging amper 0,1% van de uitvoer naar Iran. Naar de hele Golf-regio gaat het om 4% van de Europese export. Volgens cijfers van de Nationale Bank ging in 2024 zo’n 300 miljoen euro aan export van België naar Iran. Dat is verwaarloosbaar op een totale Belgische export van 510 miljard euro.
Iran heeft wel enorme olie- en gasreserves, maar door jaren van sancties en onderinvesteringen speelt het geen relevante rol in de olieproductie op wereldvlak. Iran is goed voor minder dan 3% van de dagelijkse globale olieproductie. Mocht die productie op korte termijn volledig wegvallen (weinig waarschijnlijk gezien de olie-inkomsten cruciaal zijn voor het Iraanse regime), dan zou dat weinig impact hebben op de wereldmarkt. Andere olieproducenten gaven al signalen dat ze bereid zijn om hun productie op te voeren.
De echte impact die Iran kan hebben op de energiemarkten is via een verstoring van de trafiek door de Straat van Hormuz. 25% van alle olie en 20% van alle LNG op de wereldmarkt moet daar passeren. Een verstoring of blokkade van de scheepvaart door die zeestraat zou wel meteen een grote impact hebben op de energieprijzen op de wereldmarkt. Het is onzeker of Iran in staat is om de Straat van Hormuz volledig af te sluiten, maar er zijn zeker mogelijkheden om de trafiek daar ernstig te verstoren. Het voorbije weekend viel de trafiek door de Straat zo goed als volledig stil.
Het blijft afwachten hoe ver Iran daarmee wil gaan (en hoelang ze dat kan volhouden). Met het afsluiten van de Straat van Hormuz zou Iran ook zichzelf in de voet schieten (en vooral ook China, één van de weinige bondgenoten van Iran). Niettemin lijkt een belangrijke storing van de trafiek zeer waarschijnlijk, waardoor de olie- en gasprijzen op korte termijn gevoelig hoger zullen gaan. Het risico op een langdurige verstoring van de energiemarkt blijft veel beperkter.
Een extremer risico zou zijn dat Iran terugslaat door olie- en gasvelden in Saudi-Arabië of de Verenigde Arabische Emiraten rechtstreeks te raken (die liggen binnen bereik van Iraanse raketten en zijn moeilijk te verdedigen). Dat zou de olieproductie wel ernstig kunnen verstoren. Maar het lijkt weinig waarschijnlijk dat Iran zo ver zou willen gaan. Dat extreme risico blijft dan ook eerder beperkt.
Vanmorgen sprongen de olie- en gasprijzen op de internationale markten uiteraard duidelijk hoger. Dat komt bovenop de stijging die in eerdere weken al aan de gang was. De Europese olieprijs (79 dollar per vat) staat vandaag 32% hoger dan aan het begin van het jaar. Voor de Europese gasprijs is dat 39% hoger. In een iets langer perspectief blijven dat vrij beperkte sprongen. Met de jongste bewegingen zitten de olie- en gasprijzen terug op het niveau van een jaar geleden.
Het valt op dit moment moeilijk te voorspellen wat de prijzen de komende weken zullen doen. Daarvoor zijn er te veel onzekerheden. Bij een volledige sluiting van de Straat van Hormuz over een langere periode wordt in bepaalde rapporten gesproken van olieprijzen rond 100 dollar per vat.
Anderzijds leek de oliemarkt voor deze operatie op weg naar een zekere ontspanning (en was zelfs sprake van een verwacht aanbodoverschot). Tegen die achtergrond zal de prijsstijging zonder verdere escalatie allicht binnen de perken blijven.
De hogere energieprijzen zullen de inflatie iets hoger duwen. De Belgische inflatie werd tot voor dit weekend verwacht om dit jaar net onder 2% uit te komen. De hogere energieprijzen (voor zover die langer aanhouden) zouden die naar een 2% à 2,5% duwen voor het volledige jaar.
Trump heeft al aangegeven dat hij met deze operatie aanstuurt op een regimewissel in Iran (of tenminste het bestaande regime wil dwingen tot een meer meegaande houding (cfr. Venezuela)), maar dat is een hoogst onzekere strategie. Eerdere ervaringen in die regio hebben al duidelijk gemaakt dat zo’n regimewissel niet evident is (Irak, Libië, Syrië). Er is een veel grotere kans dat dit leidt tot een chaotischere situatie met veel meer instabiliteit in Iran zelf, en in de hele regio (onder meer via aan Iran gelinkte organisaties zoals de Houthi’s in Jemen).
Een verdere escalatie doorheen de regio zou wel voor langdurige opwaartse druk op de energieprijzen kunnen zorgen, maar dat risico lijkt beperkter. Daarnaast zouden acties van de Houthi’s in de Rode Zee en de Golf van Aden, de belangrijkste handelsroute tussen Azië en Europa waarlangs zo’n 15% van de wereldhandel passeert, een negatieve impact hebben op de wereldhandel via de verstoring van toeleveringsketens, langere wachttijden, hogere kosten, hogere verzekeringspremies…
Met een Iraans regime dat zich in haar voortbestaan bedreigd voelt (en dus niets meer te verliezen heeft), neemt het risico op extreme beslissingen en de daaraan verbonden onzekerheid toe.
Voor de Belgische economie komt die extra onzekerheid bovenop een al onzekere situatie. Het vertrouwen van de Belgische ondernemers kreeg in februari al een tik. Dit maakt de situatie nog moeilijker, zeker ook voor de energie-intensieve industrie die al langer onder zware druk staat.
Sinds de start van zijn tweede ambtstermijn lijkt Trump vastbesloten om de VS duidelijk ‘agressiever’ te positioneren op het internationale toneel, en zeker ook ten opzichte van bepaalde bondgenoten. Dat werd al pijnlijk geïllustreerd met de handelsoorlog en de houding tegenvoer Rusland, maar ook de acties tegen Iran gaan in die richting. De operatie in Iran lijkt toch vooral op een zeer risicovolle gok van Trump.
Dat bevestigt nog maar eens dat Europa niet langer voluit kan rekenen op de VS als onvoorwaardelijke bondgenoot. Zowel op het vlak van defensie, als op economisch vlak is Europa veel meer op zichzelf aangewezen. Hoe sneller Europa op dat vlak stappen zet, zoals een verregaande samenwerking (of op z’n minst coördinatie) voor defensie of veel meer integratie van de eengemaakte markt binnen Europa, hoe beter. Op beide vlakken ligt een enorm potentieel voor hechtere Europese samenwerking. Daar moet dringend werk van gemaakt worden. Het economisch potentieel dat we daarmee binnen de Europese Unie kunnen realiseren is trouwens vele malen groter dan de te verwachten schade van de huidige ontwikkelingen in het Midden-Oosten.
