Wegwijs in vrijhandelsakkoorden

Sinds het handelsbeleid in 1958 een exclusieve bevoegdheid van de Europese Unie werd, heeft de EU (en de voorlopers daarvan) handelsakkoorden gesloten. Met de verdere liberalisering van de wereldhandel in de jaren 1990 kwam dit proces in een stroomversnelling, wat leidde tot de opening van vele nieuwe onderhandelingen en de ondertekening van steeds meer akkoorden. Vele onderhandelingen geraakte echter ook in een impasse.

De geopolitieke onzekerheid van de voorbije jaren heeft ervoor gezorgd dat verschillende lopende onderhandelingen vandaag tot een akkoord komen. Hoe meer vrijhandelsakkoorden er zijn, hoe gemakkelijker en goedkoper ondernemingen hun activiteiten kunnen diversifiëren. Door hun handelsrelaties te spreiden over verschillende regio’s kunnen zij de toegang tot markten en kritieke grondstoffen beter veiligstellen, terwijl ze tegelijk hun economische en strategische positie versterken.

Voor de Europese Unie draagt deze diversificatie bij aan een grotere veerkracht tegenover verstoringen in de internationale handel en toeleveringsketens. Bovendien vermindert ze de afhankelijkheid van individuele handelspartners en de kwetsbaarheid voor economische of geopolitieke druk van externe spelers.

Deze handelsakkoorden creëren belangrijke opportuniteiten voor Vlaamse bedrijven. Voka ondersteunt deze agenda van de Europese Commissie en is ervan overtuigd dat Vlaanderen als open economie sterk gebaat is bij verdere vrijhandel.

Meestgestelde vragen over vrijhandelsakkoorden

Een vrijhandelsakkoord is een overeenkomst tussen twee of meer landen of regio’s die de onderlinge handel wil bevorderen. In essentie gaat een vrijhandelsakkoord over het wegwerken van:

Tarifaire belemmeringen: beide partijen komen overeen om invoerrechten geheel of gedeeltelijk af te schaffen.
Niet-tarifaire belemmeringen: afspraken om administratieve rompslomp, technische handelsbelemmeringen en normen (standaarden) beter op elkaar af te stemmen.

Moderne vrijhandelsakkoorden die de Europese Unie met andere landen sluit, gaan echter veel verder dan dat. Ze bevatten ook bepalingen over diensten, investeringen, duurzame ontwikkeling, milieunormen, arbeidsnormen, digitale handel, geschillenbeslechting en zo veel meer.

Voor ondernemingen maken vrijhandelsakkoorden internationaal zakendoen goedkoper, administratief eenvoudiger en juridisch voorspelbaarder.

De WTO-regels vormen het wereldwijde basisniveau voor internationale handel.

Deze basisregels steunen op twee fundamentele principes:

Most Favoured Nation (MFN): een handelsvoordeel dat aan één WTO-lid wordt toegekend, moet in principe ook aan alle andere WTO-leden worden gegeven. Dit voorkomt discriminatie tussen handelspartners.
National Treatment: ingevoerde goederen en diensten moeten, zodra ze de markt hebben betreden, op dezelfde manier worden behandeld als binnenlandse goederen en diensten. Dit voorkomt discriminatie ten voordele van nationale producenten.

Vrijhandelsakkoorden gaan doorgaans verder dan deze basisregels door:

Lagere tarieven toe te staan dan onder WTO-niveau
Extra afspraken te maken over diensten, investeringen en regelgeving
Te voorzien in snellere en efficiëntere geschillenbeslechting

Voor bedrijven betekenen vrijhandelsakkoorden vaak concretere en gunstigere voorwaarden dan handel op basis van enkel WTO-regels.

Economische integratie bestaat in verschillende gradaties. Hoe hoger het integratieniveau, hoe minder handelsbelemmeringen bedrijven ondervinden. Een vrijhandelsakkoord maakt handel aanzienlijk eenvoudiger door tarieven en andere drempels weg te nemen. Toch is het slechts één stap in een bredere integratieladder: hoe hoger het integratieniveau, hoe meer economische en administratieve obstakels verdwijnen. Daardoor kunnen bedrijven gemakkelijker internationaal ondernemen, investeren en groeien. Hieronder wordt uitgelegd hoe de verschillende vormen van economische integratie zich tot elkaar verhouden. Hoe lager op de ladder, hoe minder geïntegreerd een economie is.

Political Union (politieke unie): de meest verregaande vorm, waarbij ook politieke besluitvorming en wetgeving grotendeels worden gedeeld. Voorbeeld: Nederland
Fiscal Union (fiscale unie): landen stemmen hun begrotings- en belastingbeleid af. Voorbeeld: België, waar de deelstaten deel uitmaken van één federaal fiscaal systeem.
Monetary Union (monetaire unie): landen delen een gemeenschappelijke munt. Voorbeeld: de eurozone.
Common Market (gemeenschappelijke markt): ook diensten, kapitaal en personen kunnen vrij bewegen. Voorbeeld: de Europese interne markt.
Customs Union (douane-unie): naast vrije handel geldt ook een gemeenschappelijk buitentarief voor derde landen. Voorbeeld: de douane-unie tussen de EU en Turkije.
Free Trade Area (vrijhandelsakkoord): invoerrechten en quota tussen deelnemende landen worden grotendeels afgeschaft. Voorbeeld: CETA tussen de EU en Canada.
Preferential Trade Area: landen geven elkaar beperkte handelsvoordelen voor bepaalde producten. Voorbeeld: het Global System of Trade Preferences (GSTP) tussen verschillende ontwikkelingslanden.
Independent Economy: landen bepalen volledig zelf hun handelsregels en tarieven. Voorbeeld: de handel tussen de EU en de Verenigde Staten zonder specifiek vrijhandelsakkoord.

Vandaag zijn wereldwijd ongeveer 380 vrijhandelsakkoorden van kracht, volgens de World Trade Organization. Daarnaast zijn er nog tientallen akkoorden in onderhandeling. Een overzicht van alle vrijhandelsakkoorden wereldwijd vind je hier.

Deze akkoorden kunnen worden onderverdeeld in drie grote categorieën:

Bilaterale vrijhandelsakkoorden

Een bilateraal vrijhandelsakkoord wordt afgesloten tussen twee landen of regio's. Dit is veruit de meest voorkomende vorm van vrijhandelsakkoord wereldwijd. Bilaterale akkoorden zijn doorgaans flexibeler en sneller te onderhandelen dan grotere multilaterale akkoorden. Voorbeelden zijn het Comprehensive Economic and Trade Agreement (CETA) en het EU–Vietnam Free Trade Agreement.

Plurilaterale vrijhandelsakkoorden

Een plurilateraal vrijhandelsakkoord wordt afgesloten tussen meerdere landen, maar niet op wereldwijde schaal. Het grootste vrijhandelsakkoord ter wereld is het Regional Comprehensive Economic Partnership, waartoe 15 landen behoren: China, Japan, Zuid-Korea, Australië, Nieuw-Zeeland en de tien landen van de Association of Southeast Asian Nations. Samen zijn zij goed voor ongeveer 30% van het wereldwijde bbp en ongeveer een derde van de wereldbevolking.

Unilaterale preferentieprogramma’s

Een unilateraal preferentieprogramma is een regeling waarbij één land of regio handelsvoordelen toekent zonder wederkerigheid. Dergelijke programma’s worden vaak gebruikt als onderdeel van ontwikkelingsbeleid.

Het belangrijkste voorbeeld is het Generalised Scheme of Preferences van de European Union, waarbij ontwikkelingslanden lagere of geen invoerrechten krijgen bij export naar de EU. Het GSP kent drie categorieën: het standaard GSP, het uitgebreidere GSP+ en Everything But Arms (EBA) voor minst ontwikkelde landen. De GSP-status van een land kan in de tijd wijzigen, wat impact heeft op invoerrechten en de concurrentiepositie van bedrijven.

Ben je op zoek naar meer info?

Handelsbeleid is een exclusieve bevoegdheid van de Europese Unie. De Europese Commissie onderhandelt daarom namens alle lidstaten over vrijhandelsakkoorden. Wanneer de Europese Commissie en een derde land of regio een akkoord hebben bereikt, wordt dit voorgelegd aan de Raad (waar België is vertegenwoordigd) en het Europees Parlement, die hun goedkeuring moeten geven.

Vrijhandelsakkoorden worden namens de Europese Unie onderhandeld door de Europese Commissie, op basis van een mandaat dat wordt toegekend door de Raad van de Europese Unie, waarin de lidstaten vertegenwoordigd zijn.

België bepaalt zijn positie in dat proces via interne afstemming tussen de federale overheid en de deelstaten, aangezien handel een gedeelde bevoegdheid is. Pas wanneer hierover consensus bestaat, kan België een officieel standpunt innemen in de Raad. Dit geldt zowel voor het toekennen van het onderhandelingsmandaat als voor de uiteindelijke goedkeuring van het akkoord.

Wanneer het om een zogenaamd “gemengd akkoord” gaat, waarbij ook nationale bevoegdheden betrokken zijn, is naast Europese goedkeuring ook ratificatie vereist door het federaal parlement en de parlementen van de deelstaten.

Voorbereiding en haalbaarheidsstudies

De Europese Commissie analyseert of een akkoord zinvol is: economische kansen, risico’s en sectorimpact voor EU-bedrijven worden onderzocht.

Mandaat van de Raad van de EU

De Raad van de EU (vertegenwoordigers van de lidstaten) geeft een onderhandelingsmandaat aan de Europese Commissie, inclusief richtlijnen en prioriteiten.

Onderhandelingen

De Europese Commissie onderhandelt namens de EU met het andere land of de regio. Er zijn meerdere onderhandelingsrondes, vaak jaren lang, waarbij onderwerpen zoals tarieven, diensten, investeringen, regels voor oorsprong, duurzaamheid en arbeidsnormen aan bod komen.

Interne goedkeuring

Als een akkoord voorlopig is bereikt, wordt het voorgelegd aan de lidstaten en het Europees Parlement. Lidstaten en het Parlement beoordelen of het akkoord voldoet aan de politieke, economische en juridische eisen.

Ratificatie en inwerkingtreding

Afhankelijk van het type akkoord (volledig of gemengd) moet het Europees Parlement en soms ook nationale of regionale parlementen goedkeuren. Pas na ratificatie treedt het akkoord officieel in werking en kunnen bedrijven van de voordelen gebruikmaken.

Implementatie en toezicht

De EU en lidstaten volgen de uitvoering, handhaven de regels en passen procedures aan waar nodig.

Het is belangrijk dat bedrijven al vanaf de onderhandelingsfase op de hoogte zijn van inhoudelijke ontwikkelingen, vooral bij sectoren die sterk beïnvloed worden. Zo kunnen ze zich voorbereiden op nieuwe kansen of verplichtingen zodra het akkoord in werking treedt.

De handelsakkoorden de die Europese Unie onderhandelt kunnen in drie fases worden ondergebracht:

Goedgekeurde vrijhandelsakkoorden

De Europese Unie heeft vandaag ongeveer 44 vrijhandels- en preferentiële handelsakkoorden met in totaal 76 partnerlanden en regio’s. Met al deze landen kunnen Europese ondernemingen vandaag al handel drijven onder gunstigere voorwaarden, bijvoorbeeld via lagere invoerrechten en vereenvoudigde handelsafspraken.

Vrijhandelsakkoorden in goedkeuringsproces

Daarnaast zijn er ongeveer 20 akkoorden waarvan de onderhandelingen zijn afgerond, maar die nog moeten worden goedgekeurd en geratificeerd door het Europees Parlement, de Raad van de EU en soms ook nationale parlementen. Voorbeelden hiervan zijn de akkoorden met India en Australië.

Vrijhandelsakkoorden in onderhandeling

Er zijn ook verschillende akkoorden waarvan de onderhandelingen nog lopen, zoals met Maleisië, de Filipijnen en Thailand, en een digital trade agreement met Singapore.

Hieronder vind je:

Het grootste voordeel dat vrijhandelsakkoorden bieden, zijn de verlaagde of volledig afgeschafte invoerrechten. Om van die preferentiële tarieven te genieten, moet een product voldoen aan de oorsprongsregels van het betrokken handelsakkoord. Dit zijn de regels die bepalen of een product voldoende “verbonden” is met een bepaald land om als oorsprongsproduct te worden beschouwd.

Dat betekent dat het product de preferentiële oorsprong “EU” moet hebben, of die van het partnerland waarmee de EU het akkoord heeft gesloten. Oorsprong gaat dus niet noodzakelijk over waar een product wordt verzonden, maar over waar het economisch gezien voldoende is geproduceerd of bewerkt.

Wanneer een product volledig in één land is verkregen, wat vaak het geval is bij landbouwproducten, is dat doorgaans eenvoudig aan te tonen. Complexer wordt het wanneer grondstoffen of onderdelen uit verschillende landen afkomstig zijn. In dat geval bepalen specifieke oorsprongsregels, vastgelegd in elk afzonderlijk handelsakkoord, of het eindproduct toch als van preferentiële oorsprong kan worden beschouwd.

Deze regels kunnen bijvoorbeeld eisen dat een product een bepaalde mate van bewerking ondergaat (zoals “voldoende be- of verwerking”), dat er een maximale waarde aan niet-oorsprongsmaterialen wordt overschreden, of dat een product in een specifieke tariefpost moet worden ingedeeld na productie. Zo wordt vermeden dat goederen enkel via minimale bewerking worden “doorgelabeld” om van lagere tarieven te genieten.

Aangezien deze oorsprongsregels verschillen van akkoord tot akkoord, moeten bedrijven telkens zorgvuldig nagaan welke voorwaarden van toepassing zijn. Binnen de Access2Markets-database helpt de Rules of Origin Self-Assessment tool (ROSA) ondernemingen daarbij door inzicht te geven in de toepasselijke oorsprongsregels en preferentiële procedures.

Acces2market-database

Rules of Origin Self-Assessment tool (ROSA)

Vrijhandelsakkoorden van de Europese Unie geven Europese ondernemingen vlottere en voordeligere toegang tot buitenlandse markten. Samen vertegenwoordigen deze akkoorden een handelswaarde van meer dan €2 biljoen en leveren ze Europese bedrijven jaarlijks naar schatting €24 miljard aan besparingen op invoerrechten op.

Dat dergelijke akkoorden een concrete impact hebben, blijkt onder meer uit CETA, het handelsakkoord tussen de EU en Canada. Sinds de voorlopige toepassing ervan in 2017 nam de handel tussen beide regio’s met ongeveer 72% toe. De Belgische goederenexport naar Canada steeg in dezelfde periode zelfs met circa 85%.

Door lagere of wegvallende invoerrechten, eenvoudigere douaneprocedures en een betere toegang tot buitenlandse markten kunnen bedrijven efficiënter exporteren, kosten verlagen en nieuwe groeikansen benutten.

Stap 1: Controleer of jouw product in aanmerking komt

Zoek de juiste HS-code van je product en kijk of deze onder het vrijhandelsakkoord tariefverlagingen geniet. Houd rekening met eventuele uitzonderingen, overgangsperiodes of quota.
Gebruik hiervoor Access2Market

Stap 2: Bewijs de oorsprong

Preferentiële tarieven gelden enkel voor producten met EU-oorsprong (voldoende lokale waardecreatie of specifieke bewerking in de EU). De regels zijn product-specifiek (HS-code niveau) en verschillen per vrijhandelsakkoord.
Gebruik hiervoor de “Rules of Origin Self-Assessment tool” (ROSA)

Stap 3: Opstellen van oorsprongs documententatie

Stel de vereiste oorsprongsdocumenten op conform het vrijhandelsakkoord (bv. factuurverklaring / “statement on origin” of, indien van toepassing, registratie zoals REX of een certificaat van oorsprong).
Gebruik hier de “Rules of Origin Self-Assessment tool” (ROSA)
De douane of je douane-expediteur kan hierbij ondersteuning bieden en verduidelijking geven over de juiste procedure per akkoord

Stap 4: Pas het tariefvoordeel ook effectief toe

In een vrijhandelsakkoord krijg je geen automatisch voordeel. Het lagere tarief wordt alleen toegepast als het correct wordt aangevraagd en bewezen bij de douane in het importland. Zorg ervoor dat duidelijk vermeld is op de zending en doorgesproken met de importeur.

De Voka - Kamers Van Koophandel organiseren ook geregeld opleidingen rond het aantonen van preferentiële oorsprong in de praktijk.