De versmelting van civiele en militaire technologie is geen toekomstbeeld, maar een realiteit waarmee steeds meer Vlaamse bedrijven en kennisinstellingen worden geconfronteerd. Door de steeds nauwere verwevenheid van civiele en militaire technologieën worden zij geconfronteerd met nieuwe strategische en ethische vraagstukken. Technologieën met een zogenaamd dual-use-karakter, inzetbaar voor zowel civiele als militaire doeleinden, vinden vandaag sneller dan ooit hun weg naar beide domeinen.
Deze ontwikkeling is niet zonder impact. Een recent rapport van het Vlaams Vredesinstituut (Innovatie & dual use in het oog van de storm – over strategische autonomie, vrede en veiligheid) wijst op de toenemende druk op bedrijven om hier verantwoordelijk mee om te gaan. Zeker in een context van geopolitieke spanningen en groeiende defensiebudgetten wordt de eindbestemming van technologie een ethisch en strategisch vraagstuk.
Drones vormen een sprekend voorbeeld van deze dynamiek. Oorspronkelijk ontwikkeld voor militaire doeleinden, hebben zij intussen een brede waaier aan civiele toepassingen gevonden, zoals in landbouw, logistiek of media. Tegelijkertijd zien we dat civiele drones ook opnieuw militaire toepassingen krijgen. Zo worden dergelijke drones bijvoorbeeld gebruikt in het Oekraïens verzet tegen de Russische agressie, maar ook door niet-statelijke gewapende groepen, waaronder terreurgroepen.
Verwevenheid tussen civiele en militaire technologie kan verschillende vormen aannemen. Drie processen zijn daarbij te onderscheiden:
- Spin-off: technologieoverdracht van de militaire naar de civiele sector. Een populair spin-off product is de magnetron. Deze werd oorspronkelijk ontwikkeld tijdens de Tweede Wereldoorlog voor militaire radarinstallaties. Pas later ontdekte men dat diezelfde microgolven bijzonder handig zijn voor het opwarmen van maaltijden.
- Spin-in: overdracht van civiele technologie naar militaire toepassingen. Niet alle spin-ins trekken meteen de aandacht, maar sommige zijn verrassend herkenbaar. Denk bijvoorbeeld aan virtuele- en augmented realitytechnologie, oorspronkelijk ontwikkeld voor gaming en entertainment. Wat begon als een manier om jezelf via een headset midden in een zombiejacht of een voetbalwedstrijd te wanen, bleek al snel ook nuttig voor militaire trainingssimulaties. Vandaag worden VR- en AR-systemen ingezet om soldaten te trainen in gevechtssituaties zonder dat ze het veld op hoeven.
- Dual use-innovatie en -valorisatie: processen waarbij technologieën van bij het begin ontworpen zijn met zowel civiele als militaire toepassingen in het achterhoofd, en waarbij bedrijven zich bewust richten op beide markten. De ruimtevaartsector is een goed voorbeeld van een domein waarin technologieën vaak zowel civiele als militaire toepassingen hebben. Juist vanwege dat dual use-potentieel vallen veel ruimtevaarttechnologieën onder specifieke exportcontrolemaatregelen.
Een aantal recente projecten illustreert de betrokkenheid van Vlaamse organisaties bij innovatieve toepassingen met mogelijk dual use-potentieel:
- KINAITICS: Cyberkinetische aanvallen met het gebruik van artificiële intelligentie (KU Leuven)
- MMine-Sweeper: Capaciteitsopbouw voor het verwijderen van munitie uit de zee in niet-militaire context (VLIZ)
- CENTAUR: Satelliettoepassingen voor respons op klimaat-, nood- en veiligheidssituaties (VITO)
- ENOVATION: Netwerk van opleidingscentra voor chemische, biologische, radioactieve en nucleaire respons (Autonoom Provinciebedrijf Campus Vesta)
De groeiende verwevenheid tussen veiligheid, technologie en innovatie dwingt Vlaamse actoren om niet alleen technologische, maar ook morele en strategische keuzes te maken. Een toekomstgerichte visie vraagt om anticipatie, bewustzijn en verantwoordelijkheid in elk stadium van het innovatieproces.
Wat betekent dit voor bedrijven in Vlaanderen?
- Due diligence wordt essentieel. Ondernemingen dragen een duidelijke verantwoordelijkheid in het beheer van hun waardeketen, inclusief het inschatten van risico’s rond hergebruik voor militaire doeleinden of mogelijke betrokkenheid bij mensenrechtenschendingen.
- Het debat reikt verder dan drones of wapens. De discussie beperkt zich niet tot specifieke militaire producten. Ook technologieën zoals sensoren, artificiële intelligentie, cyberbeveiliging of geavanceerde materialen kunnen dual use-potentieel hebben, vaak zonder dat ontwikkelaars zich hiervan bewust zijn.
- Kansen gaan hand in hand met verantwoordelijkheden. Deelname aan Europese innovatieprogramma’s zoals het European Defence Fund (EDF) of DIANA kan voor Vlaamse bedrijven nieuwe markten openen. Maar die kansen vereisen ook transparantie, ethische toetsing en heldere interne richtlijnen.
- Strategische positionering vergt een waardenkader. Bedrijven die vandaag proactief inzetten op een ethisch verantwoord dual use-beleid, onderscheiden zich als betrouwbare partners in internationale samenwerking én in het maatschappelijke debat over veiligheid en technologie.
Het debat over dual use vraagt geen zwart-witbenadering, maar een volwassen omgang met risico’s, ethiek en strategische keuzes. Voor bedrijven die actief zijn met technologieën die zowel civiele als militaire toepassingen kunnen hebben, zijn vijf zaken cruciaal: ken de wetgeving rond exportcontrole en vergunningen, bouw een intern compliancebeleid uit met duidelijke procedures, voer due diligence uit op klanten en eindgebruik, investeer in bewustwording en opleiding binnen het team, en formuleer een ethisch en strategisch kader voor hoe je als onderneming wil omgaan met militaire toepassingen van je technologie. Zo combineer je innovatie met verantwoordelijkheid.
