“Wie de crisis wil oplossen, moet ook buiten het systeem durven kijken”
Dat vindt de Leuvense professor-emeritus Louis Baeck. Hij is niet mals voor de ‘mainstream’, voor het overheersende economische denken van vandaag. “Ook alle oplossingen die vandaag worden aangevoerd voor de kredietcrisis blijven nog altijd binnen het neoliberale groot gelijk. Het zijn nieuwe spelregels voor hetzelfde spel. Terwijl we net veel verder moeten durven gaan.”
Louis Baeck heeft een twintigtal boeken op zijn naam staan. De meeste dateren uit de jaren zeventig van vorige eeuw: ‘De wereld is ons dorp’, ‘De kloof tussen arm en rijk’, ‘Een economie voor de mens’, ‘Europa zwanger van Amerika’,… Makkelijk leesbare teksten waren het, waarmee de Leuvense professor zich een nationale reputatie opbouwde. Een hele generatie economen groeide op met zijn visies op de internationalisering van de wereldeconomie. (Minder bekend bij het grote publiek zijn de Engelstalige werken die hij schreef, en die onder meer werden gepubliceerd door de Unesco en door de prestigieuze uitgeverij Routledge.)
Baeck is enkele maanden geleden 80 jaar geworden, maar hij is fit en bij de pinken. Hij schrijft nog regelmatig artikels en bijdragen. En hij heeft nog altijd zijn eigenzinnige visie op de wereldeconomie.
Wij zoeken hem op in Heverlee, het ‘dorp’ waar hij woont. En we praten met hem over de wereld. Hoe kijkt hij als ouder wordende econoom nu naar de actualiteit? “Het groot voordeel van senioren is hun geheugen”, zegt hij. “Oudere mensen dragen meer geschiedenis mee. Wij zijn nog opgegroeid met het concept wederopbouw, de heropbouw na de Tweede Wereldoorlog. Dat is vandaag een onbekend begrip. Maar ik denk dat we het heel binnenkort weer nodig zullen hebben.”
Wat is uw analyse van deze crisis?
Louis Baeck: “Europa is nog altijd zwanger van Amerika. We hebben de voorbije decennia nog altijd gretig alles overgenomen wat van over de oceaan kwam. We hebben ons met plezier laten bevruchten. Laat het me zo zeggen: er waren daar alchemisten aan het werk. En je weet wat alchemisten doen: van lood maken zij goud. Precies wat de voorbije jaren gebeurd is met de rommelhypotheken, die door veelvuldige herverpakking en effectisering omgetoverd werden tot nieuwe financiële instrumenten. Ik denk dat we er best de literatuur van de twaalfde en de dertiende eeuw eens terug op nalezen – ook de islamliteratuur. De orthodoxe moslims fulmineerden toen al tegen de muntvervalsers. Maak er ‘kredietvervalsers’ van, en het is in één klap een actuele boodschap.”
cockpit
De crisis is niet zomaar een slippertje, een ‘accident de parcours’?
“We zijn allemaal fout geweest. We zijn allemaal schuldig. Laat ons daar van uitgaan. Het is niet zomaar een technische misrekening. Het is niet iets wat we snel en binnen het systeem kunnen oplossen.”
U bedoelt?
“Als ik zie welke oplossingen nu aangedragen worden, dan zijn dat voornamelijk dingen die binnen het systeem blijven. Het antwoord van de neoliberalen is: ‘we gaan het systeem transparanter maken’, ‘we gaan strengere normen opleggen aan de banken’, ‘we gaan meer controles invoeren’, ‘we gaan de verschillende functies van de financiële instellingen van elkaar loskoppelen’. Dat zijn allemaal antwoorden die niet raken aan het systeem zelf. Het zijn ingrepen binnen de cockpit van het neoliberale model. Ik denk dat het tijd is dat de piloten ook even uit de cockpit komen.”
Omdat er fouten in het systeem zitten?
“Ik denk dat we het systeem onder de scanner moeten durven leggen. Ik ben een grote voorstander van onderhuidse analyse, ook al doet dat pijn. We hebben een diepscan nodig van ons mondiale economische systeem. Ook al zal dat pijn doen. Ook al zullen er heel wat dingen naar boven komen. We moeten weg van de bezigheidstherapie van de neoliberale denkers, we moeten een fundamentele analyse durven maken. En die zal niet altijd even mooi om zien zijn.”
Wat zal er dan naar boven komen, denkt u?
“Ik denk dat het kernwoord is: financialisation, de ‘financiarisering’ van ons hele bestel. Dat is het grote probleem. Financiarisering is een term die een jaar of tien geleden werd gelanceerd door een groep economen, sociologen en culturalisten. De term verwijst naar de overheersende dynamiek van ons systeem: het financiële segment van de wereldeconomie fungeert niet alleen als drijvende motor en als gangmaker van het systeem, het oriënteert ook de motivaties, de waarden, de normen. Heel onze samenleving is gefinanciariseerd. In ons land alleen al is de financiële sector zes keer groter dan de reële economie. Dat zeg ik niet, dat zegt het Internationaal Monetair Fonds. En nog eens: dat was iets waar we allemaal blij mee waren. Want door de toenemende financiarisering, stegen de aandelenkoersen en vlogen de vastgoedprijzen de pan uit. En iedereen glunderde. Wie daartegen reageerde, was toch wel een zeurpiet, iemand die het niet begrepen had. Maar de financiarisering heeft stap voor stap het merg uit het been van de productieve economie gehaald. De kleine bedrijven werden het eerste gewurgd. Maar zelfs de grote bedrijven zetten op de duur hun geld niet meer om in investeringen, ze belegden op de beurs. De financiarisering had als gevolg dat men in de brouwerij, waar men het beste levenselixir moest maken, op de duur water als elixir verkocht. Daar lees je niet overdreven veel over in de media, hé?”
in de hoek
U bent wel scherp voor het neoliberalisme.
“Het probleem is het neoliberale imperium van denken. De voorbije twintig, vijfentwintig jaar was dat de norm, het grote gelijk. Wie iets anders vertelde, werd meteen in de hoek van de extremisten gedrumd. Het werd heel moeilijk om nog maatschappijkritische dingen te vertellen, zonder meteen in de ouderwetse, marxistische hoek geduwd te worden. En ik ben geen marxist, absoluut niet.”
Maar er is meer tussen hemel en aarde?
“Ach, ik heb dertig jaar lang cursus gegeven over de geschiedenis van het economisch denken. Ik heb de verschillende denkscholen bestudeerd, van de scholastieken tot Aristoteles. De neoliberalen zeggen: the market clears it all. Is er ergens een probleem, een uitspatting, iets wat fout loopt, dan corrigeert de markt dat op de duur vanzelf. Wel, de werkelijkheid is dat de markt niet altijd corrigeert. We moeten ze helpen om dat te doen. In die zin ben ik Keynesiaan. Ik ben opgevoed met John Maynard Keynes. Vandaag kijkt men soms argwanend als je dat durft zeggen. Maar versta me goed, Keynes was geen marxist, integendeel. Keynes was iemand die het systeem heel goed kende.”
Moeten we Keynes herlezen?
“Eigenlijk heeft de man twee grote theorieën verteld, twee heel uiteenlopende dingen. Er waren in feite dus twee Keynessen. De eerste, dat was de man van de macro-economische bijsturing. Die zag een rol voor de overheid als macro-economische stuurman. In tijden van crisis moest ze via deficit spending, via tekorten op de overheidsbegroting de economie weer aanzwengelen. Dat is de Keynes die we ons het meest herinneren, want daarin is ons land in de jaren ’60 en ’70 wereldkampioen geworden, en daar zijn we bijna aan kapot gegaan. Maar de tweede Keynes, dat was de man die aan de basis lag van Bretton Woods, de financiële en monetaire afspraken tussen de grote Westerse landen die de basis vormden van de naoorlogse economische bloeiperiode. Dat is de Keynes die we vandaag opnieuw nodig hebben. Zijn benadering is ook vandaag relevant. Het grote probleem van de jaren ’30 van vorige eeuw was de veel te vrije stroom van internationale kapitalen. Keynes pleitte voor een gecontroleerde kapitaalstroom tussen landen met een overschot en landen met een tekort. Het was toen bon ton om de deficitlanden verwijten toe te sturen, maar Keynes legde net een grote verantwoordelijkheid bij de landen met een surplus. Die Keynes moeten we terug in het vizier brengen. Want dat is een heel actuele problematiek, gezien de gigantische tekorten in de VS en de overschotten in Azië in het algemeen en in China in het bijzonder. De uitdaging van vandaag is: hoe kunnen we dit soort internationale onevenwichten vermijden?”
tegenstroom
Is Keynes het antwoord?
“Dat weet ik niet. Mijn punt is vooral dat je ook buiten ons klassieke denkpatroon moet durven kijken. Wie de wereld wil begrijpen, die moet ook de tegenstroom onder ogen nemen. De hoofdstroom, de mainstream, daar leren we niets van. Daar zitten we zelf in. Maar de tegenstroom, die kennen we niet.”
Wie is dat dan?
“De tegenstroom? Dat is bijvoorbeeld de Islam, dat is China. Ik denk dat het de moeite loont om hun benadering te bekijken, om hun analyses te lezen, om hun literatuur te bestuderen. Ik heb er in ieder geval veel uit geleerd. Het is heel verrijkend om te zien hoe bijvoorbeeld de Indische burgerij over ons denkt, over het Westen. Of de Iraanse. Wij hebben nog altijd de neiging om de rest van de wereld te bezien vanuit ons oude koloniale verleden: het Westen als heerser van de wereld. Maar dat is een vergissing. Azië, het Midden-Oosten, dat zijn geen ‘ontwikkelingslanden’, dat zijn oude cultuurlanden. Alle grote godsdiensten, alle grote wereldfilosofieën komen uit die regio’s. Dáár lag de superieure cultuur. Alleen, in de achttiende eeuw vonden wij hiér het buskruit uit. We hadden de technologie van de kanonnen, we konden een grote borst opzetten. We klopten de andere beschavingen neer. We namen voorsprong, zogezegd. Azië en het Midden-Oosten zijn gekwetste beschavingen, die nu terug hun opwachting maken. In India zie je vandaag al een lichtjes arrogante bourgeoisie, met mensen die net als wij universitair geschoold zijn, goed gehuisvest, prima jobs, twee auto’s voor de deur. Ook dat is een tegenstroom.”
En dus?
“Simpel: kies je rivalen, en til je daar aan op. Kijk naar China als een concurrent, en meet je eraan. Hetzelfde met Rusland.”
Rusland???
“Ik weet het, Rusland is hier nog altijd Poetin, en Poetin wordt voortdurend gedemoniseerd. We verslijten hem hier als manipulator. Maar hij heeft het land wel op poten gezet, na de schoktherapie van de Chicago-boys, die van Rusland een regelrechte ramp heeft gemaakt. We vergissen ons elke keer als we naar buiten kijken. We zeggen ook al tien jaar dat China binnenkort zal ontploffen, dat de Chinese groei zijn limieten te boven gaat. Wel, ik ben in 1972 in Guangzhou geweest, in de provincie Guangdong, kort nadat toenmalig VS-president Richard Nixon er was gepasseerd. Guangzhou was toen een klein vissersdorpje, met 25.000 inwoners. Zo groot als Heverlee. Nu telt het tien miljoen inwoners. Shanghai heeft er 20 miljoen. En het draait. De Chinezen hebben de financiarisering wel tegengehouden. Zij hebben geen last gehad van de besmette financiële producten. Een paar jaar geleden bekeken Amerikaanse economen de Chinese bankiers daarom nog als losers. Maar het is de Amerikaanse banksector die failliet is gegaan. Niet de Chinese.”
piepen
Dat had niemand voorzien.
“In het Westen blijven we maar volhouden dat we moreel superieur zijn, want we hebben mensenrechten, we hebben democratie, we hebben het beste schoolsysteem en de beste universiteiten, we hebben de beste economie… Wel, je ziet waar we nu staan. Er zijn maar twee mensen die al enkele jaren geleden echt gewaarschuwd hebben dat het fout loopt: Paul Krugman en Joseph Stiglitz. Zij zijn de enigen die durfden piepen. De rest? Ach, wij weten het hier altijd beter. Wel, dat gaat niet meer op. In India en China lachen ze ons vierkant uit. En ik vertel het u: ze schaterlachen.”
Hoe moet het nu verder?
“Veel sneller dan we denken, binnen vijf of tien jaar, zullen we terechtkomen in een wereld met niet alleen een dollar- en een eurozone, maar ook een Aziatische en een Latijns-Amerikaanse zone. De wereld wordt multipolair. Fareed Zakaria, de gereputeerde redacteur van ‘Newsweek’, heeft onlangs een heel interessant boekje geschreven: ‘The Post-American World’. Zijn stelling is dat de wereld post-Amerikaans wordt. Het unilaterale verdwijnt, niet door de zwakheid van de Amerikanen, maar door de opkomst van Azië. Ik vind dat een heel interessante analyse. Voor de rest ben ik in de loop der jaren een culturalist geworden. Ik denk dat cultuur, attitudes, waarden een belangrijke factor zijn in economie. Ik zie met plezier de Amerikaanse president Obama bezig: geboren in Jakarta, opgegroeid in Hawaï, gestudeerd in Harvard. Dat is multicultureel. Dat is echt een stap naar change. En opnieuw: Europa zal moeten volgen.”
De recente paper ‘Financiële systeemcrisis in geopolitiek perspectief’ is beschikbaar
op het internet, op de huispagina van professor Baeck en op
https://perswww.kuleuven.be/~u0004464/teksten/FinancieleGeopolitiek.doc
Auteur : Daan Ballegeer en Erik Durnez
Bron : Vokatribune juni 2009